Thứ Ba, 22 tháng 5, 2012
Truyện "Ông Thầy Mục Đồng"
Tôi ngồi đối diện với thầy Từ Viên ở bàn khách dành cho các sư . Người đàn bà mặc áo sô đầu chít khăn tang mời chúng tôi uống nước . Đã có vài người đến trước bàn Phật thành kính lễ bái .Mọi người đều loay hoay chuẩn bị cho buổi lễ cầu siêu . Tôi vẫn thường nhận lời thầy Từ Viên đi tụng niệm những đám như thế trong các dịp về thăm Tu Bông . Dân Tu Bông hầu hết là Phật tử và biết Phật giáo qua con đường sùng bái .Thầy Từ Viên đã khế hợp được căn cơ của quần chúng tại nơi nầy nên suốt đời Thầy chỉ hành trì một hạnh nguyện : nhận lời làm đám cho bất cứ ai và bất cứ khi nào .Nhiều khi tôi thật cảm động khi thấy Thầy tuy đã cao tuổi mà vẫn không nề hà xa xôi hoặc đêm hôm khuya khoắc, lụm khụm xách đèn dầu đi làm lễ cầu siêu cho người dân trong làng vừa qua đời . Chừng như đọc được những ý nghĩ đang lung tung trong đầu tôi nên thầy buột miệng :
- Tôi biết đạo Phật không chỉ có nghĩa thu hẹp trong việc lễ đám ; nhưng mình phải biết tùy thuận chúng sanh !
Tôi bày đặt lý sự :
-Đó là ý nghĩa khế cơ của kinh ngoài hai nghĩa khế lý và khế thời . Đem giáo lý uyên mật của Phật ra nói với các bà nầy không bằng tụng cho họ một thời kinh để họ phát khởi tín tâm. Con nghĩ chấp" không "hay chấp "có "đều là biên kiến . Trong kinh Bảo Tích Phật bảo bệnh chấp "không "nặng hơn bệnh chấp " có " . Hôm qua con có đi thăm chỗ đặt viên đá xây chùa đập Hải Triều , có một cụ già đã hỏi con tại sao phải lạy một pho tượng chỉ bằng xi măng . Con nói hồi đức Phật còn tại thế thì không có hình tượng , nhưng sau khi đức Phật nhập niết bàn thì hàng đệ tử ghi lại hình ảnh của Ngài bằng các hình vẽ , bằng những pho tượng ; vậy lạy các pho tượng là lạy cái linh thiêng cao cả mà pho tượng biểu hiện - cũng như con cháu lạy bài vị của ông bà trên bàn thờ tổ tiên -
Thầy Từ Viên bèn nhắc lại câu chuyện cách đây khoảng ba bốn mươi năm có một cậu bé chăn trâu đến với đạo Phật chỉ duy nhất bằng việc chiêm bái Phật tượng . Đó là chuyện " ông thầy mục đồng " .
Một cậu bé chăn trâu mang tật ngọng nghịu . Cậụ ngọng nặng đến nỗi gần như câm vì khó có ai nghe và hiểu được những lời cậu nói .Trong đám mục đồng ở Tu Bông, cậu là một cậu bé lạc loài và thường bị chế giễu . Khi đánh trâu ra đồng cậu chỉ biết chơi một mình và chơi duy nhất có một trò : lấy đất sét nắn thành hình tượng Phật , đặt tượng ở một chỗ cao rồi quỳ mọp lạy . Nhiều lần ,những đứa trẻ chăn trâu khác thấy cậu làm chuyện "kỳ quặc " bèn lấy chân đạp đổ tượng Phật rồi cùng phá lên cười . Cậu chỉ biết ngồi khóc như tiếc thương một cái gì thân thương đã mất . Cậu lại đi tìm đất sét và nặn tiếp những pho tượng Phật khác .Nặn xong một tượng Phật cậu bé vui mừng như vừa hoàn tất được một công trình lớn lao . Cậu để hết tâm trí vào việc nặn tượng đến nỗi nhiều khi cậu quên giữ trâu để trâu ăn phải lúa của người ta và cậu phải bị chú chửi mắng ,đánh đập .
Những pho tượng của cậu bé ít tuổi mà nhiều thành ý đó lại đẹp không thua gì những pho tượng đồng do những tay chú tượng chuyên nghiệp !Đặc biệt nữa là những pho tượng do cậu bé nặn đều giống hệt nhau tuy cậu chẳng hề có sẵn khuôn mẫu nào cả . Và cứ hể nặn xong một tượng Phật cậu lại thành kính đặt lên một chỗ cao rồi quỳ lạy .
Giữa đồng ruộng mênh mông cậu bé vẫn hạnh phúc với trò chơi nặn tượng của mình cho dù những công trình của cậu không ít lần bị bọn trẻ chăn trâu đập phá để làm trò vui .
Cậu lớn lên trong khung cảnh ruộng đồng và trong không khí thành kính quyện quanh người cậu .
Thắm thoát cậu bé đã trở thành một chàng thanh niên . Chú của cậu cho cậu vài sào ruộng và có ý tìm vợ cho cậu . Nhưng cậu thì không muốn rời bỏ những pho tượng ;nên khước từ ý thứ hai của người chú .Cậu tự mình dựng lên một cái chòi tranh nhỏ ở giữa đồng . Cậu thận trọng đặt vào trong chòi một pho tương lớn nhất và hàng ngày không ngừng cầu nguyện và lễ bái . Nhiều năm như thế chàng thanh niên vẫn sống trong mái chòi tranh ấy với lòng thành kính ấy với những pho tượng ấy ...! Rồi không biết từ bao giờ người trong làng mặc nhiên gọi chàng là ông Thầy ! Phải ! Ông Thầy Mục Đồng !
Cái tên Ông Thầy Mục Đồng đã dần dần trở nên quen thuộc và thân thiết đối với cả vùng Tu Bông . Có cả những bà cụ mang chuối đến đặt vào bàn thờ Phật trong chòi tranh của thầy Thầy tỏ ra bằng lòng với cuộc sống thanh tịnh , đạm bạc trong thế giới riêng tư của mình .
Vào thời Pháp thuộc , Phật học ở Tu Bông không được phổ cập ; hầu hết dân làng tin Phật , thờ Phật chỉ theo lối sùng bái . Ít có ai học Phật , nghiên cứu giáo điển một cách sâu sắc . Trong số những công chức lục lộ của Pháp có một vị rất sùng đạo Phật . Ông giữ nhiệm vụ coi sóc các con đường từ Nha Trang đến Tuy Hòa .Tu Bông là nơi ông thường lưu trú dài ngày . Ở đấy ông vẫn thường đi các lễ chùa , tiếp xúc với các vị xuất gia , các vị trưởng lão trong làng . Thế rồi một hôm ông tình cờ nghe được câu chuyện " ông Thầy mục Đồng " Ông tức tốc tìm đến mái chùa tranh . Đời sống của ông Thầy Mục Đồng vẫn bình thường đạm bạc nhưng thảo am của Thầy thì đã có phần tươm tất nhờ những bàn tay tu bổ của những người có lòng tin Phật . Nơi thanh vắng ngày nào giờ đã có phần tấp nập người tới lui lễ bái . Người công chức nọ thấy lòng cảm động ; tự dưng ông phát bồ đề tâm thật mãnh liệt . Thế rồi ông trở về vận động toàn thể nhân viên của sở lục lộ đóng góp để xây dựng một ngôi chùa gạch ngói thật khang trang .Chùa cất bên cạnh đường xe lửa , kề cận nhà ga .
Nhờ sự nhiệt tình của các phu lục lộ mà công trình xây cất ấy rất hoàn mỹ và nhanh chóng . Sau đó ,toàn bộ anh em trong sở lục lộ cùng nhau đến thảo am chân thành thỉnh mời thầy về trụ trì chùa mới
Thế là ông thầy mục đồng phải rời bỏ thảo am thân yêu . Tuy nhiên Thầy thấy trong lòng mình chẳng có gì thay đổi . Sống trong một thảo am hay trong một ngôi chùa mới - đứng trước một pho tượng Phật đất hay một pho tượng Phật đồng đối với Thầy không có sự phân biệt hơn kém .Thầy về ở chùa mới chẳng qua là tùy thuận chúng sanh , thuận theo lời yêu cầu thiết tha của những người có đạo tâm . Có điều từ ngày về đây Thầy được hiến cúng đầy đủ hơn, khỏi phải vất vả như hồi còn ở thảo am . Người công chức nọ mỗi tháng đều có cung cấp gạo muối cho chùa . Những phật tử trong làng cũng không ngừng lễ bái , cúng dường .Tuy cả ngày Thầy không nói tiếng nào nhưng dường như có cái gì thật bình an , thanh khiết tỏa ra từ người Thầy . Ai gần Thầy cũng thấy lòng mình an định , nhẹ nhàng . Suốt đới Thầy chỉ nói được một câu niệm " Nam Mô ...". Sự hiến cúng ngày càng dồi dào nên tài sản của chùa càng ngày càng phong phú . Nhưng lòng tham chúng sanh là cái vốn căn bản .Thế nên có những người trộm cắp những vật dụng và thực phẩm của nhà chùa .Nhưng Thầy Mục Đồng không hề biết được những việc đó .Vì suốt ngày Thầy chỉ để tâm vào cõi huyền vi . Thầy chỉ chiêm ngưỡng sùng bái ...trước pho tượng Phật , Chúng sanh không dừng được trộm cắp . Thầy thì vẫn an nhiên tự tại ...
Người công chức bị đổi đi nơi khác . Việc hiến cúng hàng tháng cho chùa của Thầy mục đồng không còn được tiếp tục .Đồ đạc trong chùa vẫn tiếp tục bị mất mát .Những Phật tử trong vùng cũng thưa dần cúng bái .Nhưng ông Thầy Mục đồng vẫn ở đó , vẫn giữ được mức sống thanh đạm như ngày nào tại thảo am .
Khi Việt Minh quật khởi chiến dịch tổng khởi nghĩa thì quân Pháp phản công lại bằng cách tung quân về các làng mạc .Dân làng Tu Bông một số đi tản cư , một số ở lại trong hồi hộp lo âu . Ngôi chùa lại càng tiêu điều hơn .Rêu phong đầy tường , cỏ dại phủ lấp lối đi .Thầy Mục Đồng tuy đã cao tuổi nhưng vẫn còn khỏe mạnh và khương kiện .Thầy vẫn không phút giây rời bỏ cái tâm đã quy về một chỗ ..Thường ngày người ta vẫn thấy Thầy xách nước ,quét sân , nhổ cỏ,... ở sân chùa .
Bỗng ...bẵng đi bảy ngày ... ngôi chùa hình như lặng ngắt ! Hình như đã bảy ngày rồi không ai còn thấy bóng Thầy đâu cả . Người ở cạnh chùa sinh nghi bèn chạy vào chùa tìm Thầy . Sau cùng người ta phát giác pháp thể của Thầy trên một chiếc đơn sau nhà Tổ . Thầy chết bình yên như nằm ngủ . Xác đã bảy ngày mà không có mùi hôi thúi . Da thịt của Thầy săn lại khô quánh . Dân làng lấy làm lạ và họ đều tin rằng Thầy đã chứng quả . Những vị Thầy cao đức khác trong làng đã tổ chức tang lễ cho Thầy rất trọng thể.
Thầy Từ Viên dứt lời kể , tôi không ngăn được sự cảm động .Tôi cũng đã đọc " Cao tăng truyện " , cũng đã được biết những hành trạng lạ lùng của các vị thiền sư tu chứng nhưng câu chuyện nầy đã gợi trong lòng tôi một cảm xúc khó tả . Có lẽ người kể đã ít nhiều chứng kiến câu chuyện xảy ra . Cũng có lẽ câu chuyện xảy ra trên chính quê hương của Ngài Quảng Đức . Tôi nghĩ xứ nầy có duyên với các Bồ Tát hiện thân . Bồ Tát Quảng Đức đã để lại quả tim bất diệt ; còn Thầy Mục Đồng đã để lại tinh thần không nhân không ngã, vô chấp vô trước .
Tôi còn đang nghĩ miên man thì tiếng Thầy Từ Viên nhắc nhở chuẩn bị làm lễ khiến tôi trở về thực tại .Tôi vừa mặc áo đắp y vừa nghĩ đến công phu niệm Phật . Con đường đi đến giải thoát không phải chỉ bằng trí thức hay hành động . Ông Thầy Mục Đồng đã đạt đến sự chứng ngộ bằng con đường sùng bái . Và chính con đường sùng bái đã đưa tôi đến đây , hôm nay , với Thầy Từ Viên trong buổi lễ cầu siêu nầy .
Tu Bông mùa Phật Đản 2517 ( 1973)
Thứ Tư, 25 tháng 4, 2012
Phiếm luận về lẽ sống chết nhân đọc bài thơ " Xiếc " của Nguyên Âm
Xiếc
Sống thường hay đua tranh
Chết vô cùng thương tiếc
Con người đang làm xiếc
Giữa cuộc đời mong manh
Nguyên Âm
Thắc mắc lớn nhất của con người là thắc mắc về lẽ sống chết ở đời .Đại loại như tại sao ta sinh ra ? tại sao ta chết đi ?Tại sao lại là tôi ?( khi phải đối mặt với tuyệt vọng khôn cùng ) vv...và vv. Mọi tôn giáo và triết thuyết đều tập trung lý giải những thắc mắc nầy . Quan điểm chính thống của nhà xã hội học thì chỉ tập trung định nghĩa lẽ sống chứ không đề cập đến cái chết . Người đời cũng chỉ thường mưu sinh chứ không mưu tử . . Dưới cái nhìn của nhà xã hội học thì sống được định nghĩa là sống với ( vivre avec ) .Trừ những người bị lưu đày nơi hoang đảo hoặc các ẩn sĩ trong rừng sâu thì không ai sống một mình . Con người cũng như các loài động vật đều sống theo bầy đàn . Các loài thú hoang dã sống theo bầy đàn và tranh giành nhau những con mồi để sinh tồn . Loài nầy là mồi của loài kia . Con người là động vật cao quý nhất đi bằng hai chân ( lưỡng túc )Nhưng đôi khi con người còn tệ hại hơn loài vật ở chỗ tranh giành giết hại nhau . Đành rằng trước cái chết của đồng loại cũng biết tỏ ra thương tiếc .Một thi sĩ đã khái quát nghịch lý nầy bằng bốn câu thơ :
Sống thường hay đua tranh
Chết vô cùng thương tiếc
Con người đang làm xiếc
Giữa cuộc đời mong manh
Thực trạng , chân tướng của đời sống , cách cư xử của con người trong cuộc sống : Sống đua tranh , chết thương tiếc .
Nghĩa tử là nghĩa tận . Chết là hết ! hết đua tranh . Thường người ta nói rằng sống là tranh đấu . Nhưng tranh đấu mà không lành mạnh , minh bạch sẽ trở thành tranh giành , ganh đua , tỵ hiềm , đố kỵ . Mọi tội ác trên đời này đều bắt nguồn từ sự ghét ghen ( ghen ăn , ghét ở ) .Trịnh Hâm trong "Lục Vân Tiên " cùng một lúc phạm phải ba tội ác cũng chỉ vì mỗi lý do ganh ghét : Thứ nhất là giết người bạn đồng môn , thứ hai là giết một người sa cơ lỡ thế , thứ ba là giết một người tật nguyền không có khả năng tự vệ . Trong thời đại ngày nay , các cuộc khủng bố đẫm máu giết hại hàng loạt con người chung quy cũng chỉ vì lòng đố kỵ .
Chết là kết thúc mọi chuyện , không còn đua tranh , thù hận . Khi còn sống thì có nhiều đối thủ ; nhưng khi chết rồi thì chẳng còn ai là đối thủ cả . Con người lúc sinh tiền dù có ác đức , tàn độc đến mấy ..khi chết đi cũng được thương tiếc ...Người Việt ta vốn nhân hậu nên mỗi khi nghe tin ai đó qua đời đều chép miệng " tội nghiệp " bất kể đó là ai .Đã làm người ai cũng " mang lấy nghiệp vào thân " nên " cũng đừng trách lẫn trời gần trời xa ". Không ai tránh khỏi nghiệp vì nghiệp là những hành vi đã gây ra trong quá khứ có ảnh hưởng đến hiện tại và là nhân tố tác động cho sự sống kế tục . Con người là kẻ thừa tự những hành vi mà y đã gây ra trong quá khứ . Bao lâu con người còn tranh giành , ganh đua , bấy lâu con người còn tàn hại nhau một cách ghê tởm . Thương tiếc một người đã khuất , phúng điếu , thắp hương trong tang lễ chỉ là lễ nghi hình thức . Lễ chẳng qua là bì phu chi ngoại .Giá trị tinh thần cao cả nhất là ĐẠO . ĐẠO rồi mới đến ĐỨC, NHÂN , NGHĨA và sau cùng là LỄ . Các giá trị này đã dần dần bị phá sản .Sống mà tranh giành thì đâu còn kể gì nhân nghĩa .Nhân là quan hệ tốt đẹp giữa người với người .Còn nghĩa là quan hệ tốt đẹp giữa cá nhân và cộng đồng . . Khi hai mối quan hệ trên không còn nữa thì lễ chỉ là hình thức mong manh . Sống mà tranh giành , tàn hại nhau thì chết thương tiếc để làm gì ? Chi bằng lúc sống ăn ở cùng nhau cho phải đạo làm người là đủ . Thiên hạ người đời phóng tâm chạy theo mưu cầu cuộc sống - tranh giành , ganh đua , bành trướng , gây thanh thế , chiếm quyền lực ...mà quên đi sự ngắn ngủi mong manh của cuộc đời .
Cuộc đời như giấc mộng Nam Kha - tỉnh giấc mộng nồi kê còn chưa chín
Tuồng ảo hóa đã bày ra đấy
Kiếp phù sinh trông thấy mà đau
Trăm năm nào có gì đâu
Chẳng qua một đám cỏ khâu xanh rì
Ôn Như hầu Nguyễn Gia Thiều
Thế gian là cõi tạm . Cuộc đời là quán trọ . Ta là người khách lữ rong chơi trong cuộc lữ . .Hà cớ gì mà phải lao tâm khổ tứ phù phép đua tranh .Lão Tử cho rằng cuộc đời như một giấc mộng lớn , làm chi cho nhọc sức ( Xử thế nhược đại mộng , hà vi lao kỳ sanh ? )
Vậy mà :
Con người đang làm xiếc
Giữa cuộc đời mong manh
Con người đang làm xiếc tức là đang bày ra tuồng ảo hóa giữa kiếp phù sinh . Làm xiếc tức là bày trò ảo thuật trong các quan hệ ứng xử giữa người với người , giữa cá nhân và cộng đồng - tạo ra một thế giới ma trận . Trong thế giới nầy cái thật nhường chỗ cho cái ảo . Cái ảo lại lộng hành khuynh đảo , len lõi đến tận ngỏ ngách của đời sống . Cái gì cũng có thể ảo : Chất lượng ảo , thành tích ảo , học thuật ảo ...Thậm chí cả đồ ăn thức uống đưa vào cơ thể con người cũng bị làm ảo . Khi khoa học kỹ thuật càng phát triển thì kỹ nghệ làm xiếc càng tinh vi . Tuy vậy đừng vội đổ lỗi cho khoa học vì một nhà khoa học nổi tiếng đã cảnh báo :" Khoa học mà không có lương tâm thì đó là sự tàn lụi của tâm hồn " . Một khi đánh mất đạo ,đức , nhân , nghĩa thì chuyện kết nghĩa ở vườn đào trong Tam quốc chí không còn đầy đủ ý nghĩa về tình đệ huynh . Ngày nay , loại người như Lý Thông thì đầy rẩy , nhan nhản .Ngay cả kỹ nghệ " lấy Tây " ở thế kỷ trước cũng trở nên tinh xảo gấp bội trong thế kỷ nầy . Nói làm sao hết những trò ảo thuật đang diễn ra hằng ngày vì chúng muôn hình vạn trạng như hình thù trong ống kính vạn hoa
Sống tranh giành , chết thương tiếc , xiếc một đời , chết không lời trối trăn . Đó chính là sống say chết mộng ( sinh túy , tử mộng ) . Cố thi sĩ Vũ Hoàng Chương đã khái quát rất tài tình chu kỳ một vòng đời của con người :
Dấu hỏi vây quanh trọn kiếp người
Sên bò nát óc máu thầm rơi
Chiều nay : một dấu than buông dứt
Đinh đóng vào săng (* )tiếng trả lời
Chu kỳ của vòng đời bắt đầu từ nhiều dấu hỏi (? ) và kết thúc bằng một dấu than ( !) .Một thái độ tích cực để lấy lại cân bằng trong tự thân là VÔ TRÁNH ( không tranh giành ).Lão Tử cho rằng vì ta không tranh cho nên không ai tranh nỗi với ta . Một khi đã vô tránh rồi thì hà tất phải nhọc công làm xiếc . Lấy lại sự cân bằng trong nội tâm là lập lại hòa bình trong mỗi cá nhân .Hòa bình trong tự thân , hòa bìmh trên thế giới . ( peace in oneself, peace on the world )
(* ) Săng : quan tài
Sống thường hay đua tranh
Chết vô cùng thương tiếc
Con người đang làm xiếc
Giữa cuộc đời mong manh
Nguyên Âm
Thắc mắc lớn nhất của con người là thắc mắc về lẽ sống chết ở đời .Đại loại như tại sao ta sinh ra ? tại sao ta chết đi ?Tại sao lại là tôi ?( khi phải đối mặt với tuyệt vọng khôn cùng ) vv...và vv. Mọi tôn giáo và triết thuyết đều tập trung lý giải những thắc mắc nầy . Quan điểm chính thống của nhà xã hội học thì chỉ tập trung định nghĩa lẽ sống chứ không đề cập đến cái chết . Người đời cũng chỉ thường mưu sinh chứ không mưu tử . . Dưới cái nhìn của nhà xã hội học thì sống được định nghĩa là sống với ( vivre avec ) .Trừ những người bị lưu đày nơi hoang đảo hoặc các ẩn sĩ trong rừng sâu thì không ai sống một mình . Con người cũng như các loài động vật đều sống theo bầy đàn . Các loài thú hoang dã sống theo bầy đàn và tranh giành nhau những con mồi để sinh tồn . Loài nầy là mồi của loài kia . Con người là động vật cao quý nhất đi bằng hai chân ( lưỡng túc )Nhưng đôi khi con người còn tệ hại hơn loài vật ở chỗ tranh giành giết hại nhau . Đành rằng trước cái chết của đồng loại cũng biết tỏ ra thương tiếc .Một thi sĩ đã khái quát nghịch lý nầy bằng bốn câu thơ :
Sống thường hay đua tranh
Chết vô cùng thương tiếc
Con người đang làm xiếc
Giữa cuộc đời mong manh
Thực trạng , chân tướng của đời sống , cách cư xử của con người trong cuộc sống : Sống đua tranh , chết thương tiếc .
Nghĩa tử là nghĩa tận . Chết là hết ! hết đua tranh . Thường người ta nói rằng sống là tranh đấu . Nhưng tranh đấu mà không lành mạnh , minh bạch sẽ trở thành tranh giành , ganh đua , tỵ hiềm , đố kỵ . Mọi tội ác trên đời này đều bắt nguồn từ sự ghét ghen ( ghen ăn , ghét ở ) .Trịnh Hâm trong "Lục Vân Tiên " cùng một lúc phạm phải ba tội ác cũng chỉ vì mỗi lý do ganh ghét : Thứ nhất là giết người bạn đồng môn , thứ hai là giết một người sa cơ lỡ thế , thứ ba là giết một người tật nguyền không có khả năng tự vệ . Trong thời đại ngày nay , các cuộc khủng bố đẫm máu giết hại hàng loạt con người chung quy cũng chỉ vì lòng đố kỵ .
Chết là kết thúc mọi chuyện , không còn đua tranh , thù hận . Khi còn sống thì có nhiều đối thủ ; nhưng khi chết rồi thì chẳng còn ai là đối thủ cả . Con người lúc sinh tiền dù có ác đức , tàn độc đến mấy ..khi chết đi cũng được thương tiếc ...Người Việt ta vốn nhân hậu nên mỗi khi nghe tin ai đó qua đời đều chép miệng " tội nghiệp " bất kể đó là ai .Đã làm người ai cũng " mang lấy nghiệp vào thân " nên " cũng đừng trách lẫn trời gần trời xa ". Không ai tránh khỏi nghiệp vì nghiệp là những hành vi đã gây ra trong quá khứ có ảnh hưởng đến hiện tại và là nhân tố tác động cho sự sống kế tục . Con người là kẻ thừa tự những hành vi mà y đã gây ra trong quá khứ . Bao lâu con người còn tranh giành , ganh đua , bấy lâu con người còn tàn hại nhau một cách ghê tởm . Thương tiếc một người đã khuất , phúng điếu , thắp hương trong tang lễ chỉ là lễ nghi hình thức . Lễ chẳng qua là bì phu chi ngoại .Giá trị tinh thần cao cả nhất là ĐẠO . ĐẠO rồi mới đến ĐỨC, NHÂN , NGHĨA và sau cùng là LỄ . Các giá trị này đã dần dần bị phá sản .Sống mà tranh giành thì đâu còn kể gì nhân nghĩa .Nhân là quan hệ tốt đẹp giữa người với người .Còn nghĩa là quan hệ tốt đẹp giữa cá nhân và cộng đồng . . Khi hai mối quan hệ trên không còn nữa thì lễ chỉ là hình thức mong manh . Sống mà tranh giành , tàn hại nhau thì chết thương tiếc để làm gì ? Chi bằng lúc sống ăn ở cùng nhau cho phải đạo làm người là đủ . Thiên hạ người đời phóng tâm chạy theo mưu cầu cuộc sống - tranh giành , ganh đua , bành trướng , gây thanh thế , chiếm quyền lực ...mà quên đi sự ngắn ngủi mong manh của cuộc đời .
Cuộc đời như giấc mộng Nam Kha - tỉnh giấc mộng nồi kê còn chưa chín
Tuồng ảo hóa đã bày ra đấy
Kiếp phù sinh trông thấy mà đau
Trăm năm nào có gì đâu
Chẳng qua một đám cỏ khâu xanh rì
Ôn Như hầu Nguyễn Gia Thiều
Thế gian là cõi tạm . Cuộc đời là quán trọ . Ta là người khách lữ rong chơi trong cuộc lữ . .Hà cớ gì mà phải lao tâm khổ tứ phù phép đua tranh .Lão Tử cho rằng cuộc đời như một giấc mộng lớn , làm chi cho nhọc sức ( Xử thế nhược đại mộng , hà vi lao kỳ sanh ? )
Vậy mà :
Con người đang làm xiếc
Giữa cuộc đời mong manh
Con người đang làm xiếc tức là đang bày ra tuồng ảo hóa giữa kiếp phù sinh . Làm xiếc tức là bày trò ảo thuật trong các quan hệ ứng xử giữa người với người , giữa cá nhân và cộng đồng - tạo ra một thế giới ma trận . Trong thế giới nầy cái thật nhường chỗ cho cái ảo . Cái ảo lại lộng hành khuynh đảo , len lõi đến tận ngỏ ngách của đời sống . Cái gì cũng có thể ảo : Chất lượng ảo , thành tích ảo , học thuật ảo ...Thậm chí cả đồ ăn thức uống đưa vào cơ thể con người cũng bị làm ảo . Khi khoa học kỹ thuật càng phát triển thì kỹ nghệ làm xiếc càng tinh vi . Tuy vậy đừng vội đổ lỗi cho khoa học vì một nhà khoa học nổi tiếng đã cảnh báo :" Khoa học mà không có lương tâm thì đó là sự tàn lụi của tâm hồn " . Một khi đánh mất đạo ,đức , nhân , nghĩa thì chuyện kết nghĩa ở vườn đào trong Tam quốc chí không còn đầy đủ ý nghĩa về tình đệ huynh . Ngày nay , loại người như Lý Thông thì đầy rẩy , nhan nhản .Ngay cả kỹ nghệ " lấy Tây " ở thế kỷ trước cũng trở nên tinh xảo gấp bội trong thế kỷ nầy . Nói làm sao hết những trò ảo thuật đang diễn ra hằng ngày vì chúng muôn hình vạn trạng như hình thù trong ống kính vạn hoa
Sống tranh giành , chết thương tiếc , xiếc một đời , chết không lời trối trăn . Đó chính là sống say chết mộng ( sinh túy , tử mộng ) . Cố thi sĩ Vũ Hoàng Chương đã khái quát rất tài tình chu kỳ một vòng đời của con người :
Dấu hỏi vây quanh trọn kiếp người
Sên bò nát óc máu thầm rơi
Chiều nay : một dấu than buông dứt
Đinh đóng vào săng (* )tiếng trả lời
Chu kỳ của vòng đời bắt đầu từ nhiều dấu hỏi (? ) và kết thúc bằng một dấu than ( !) .Một thái độ tích cực để lấy lại cân bằng trong tự thân là VÔ TRÁNH ( không tranh giành ).Lão Tử cho rằng vì ta không tranh cho nên không ai tranh nỗi với ta . Một khi đã vô tránh rồi thì hà tất phải nhọc công làm xiếc . Lấy lại sự cân bằng trong nội tâm là lập lại hòa bình trong mỗi cá nhân .Hòa bình trong tự thân , hòa bìmh trên thế giới . ( peace in oneself, peace on the world )
(* ) Săng : quan tài
Thứ Hai, 9 tháng 4, 2012
Từ một xã hội băng hoại đến chủ nghĩa chính danh
Nguyên do xảy ra chuyện bầy tôi thí vua , con giết cha , vợ chồng anh em sát hại lẫn nhau không phải một sớm một chiều . Nguyên do ấy xảy đến dần dần từ lúc mới mọc mầm . Cái mầm mống của loạn thần , tặc tử là danh không chính .Nguyên ủy của chính danh là đạo .Đạo là giá trị tinh thần cao nhất trong các giá trị : đạo , đức , nhân , nghĩa , lễ. Thiên hạ dần dần bị phá sản những giá trị tinh thần cao cả ấy : vì mất đạo nên mới tính tới đức ; mất đức nên mới tính tới nhân , mất nhân nên mới tính tới nghĩa và vì mất nghĩa nên mới tính tới lễ - lễ là hình thức mong manh- . Đức Khổng tử cho rằng nguyên nhân của một xã hội băng hoại là " thiên hạ vô đạo " . Sử gia Phùng hữu Lan trong " Lịch sử triết học trung Quốc " viết : " Khổng Tử chính mắt thấy các chế độ đương thời băng hoại nên cho rằng ' thiên hạ vô đạo ' và ngài mơ tưởng đến một thời đại ' thiên hạ hửu đạo ' " .Tử Lộ - học trò của Khổng Tử - hỏi thầy : " Nếu vua Vệ mời thầy làm chính sự thì thầy sẽ làm gì trước ? " Khổng Tử đáp : " Tất nhiên phải chính danh trước " . Đó là vấn đề từ một xã hội băng hoại đến chủ nghĩa chính danh .
Mơ một thời đại thiên hạ hữu đạo là nguyên động lực thúc đẩy Khổng Tử viết sách Xuân Thu . Khổng Tử san định Xuân Thu là để biện biệt thuyết chính danh . Và như vậy thuyết chính danh đã ra đời trong một xã hội băng hoại . Tôn chỉ của chính danh là tạo ra một tiêu chuẩn cho mọi điều phải trái lành dữ...Bằng phương pháp chính danh tự , định danh phận để sửa sang giềng mối quốc gia , tái lập trật tự xã hội . Đó là căn bản của triết học Khổng Tử . Sau đây là mấy nét chính về quan niệm căn bản của triết học Khổng Tử:
- Quan niệm về vũ trụ , vạn vật luôn luôn biến dịch . Dịch là chỗ vô cùng sâu thẳm để nghiên cứu nguyên động lực tạo nên cái chí của thiên hạ . Có động cơ mới làm nên việc . Cơ là chỗ vi diệu nhất của mọi hành động , là sự hiện ra trước của mọi điều lành dữ ( Cơ giã động chi vi kiết hung chi tiền hiện giả dã ). " Tri cơ " , " kiến cơ " để đề phòng từ chỗ nhỏ nhặt , ngăn cản lúc mọc mầm .
- Mọi chế độ khí vật , phép tắc lễ nghi của con người khởi từ tượng . Tượng cũng là cơ của mọi chế độ vạn vật . Mọi ứng dụng của tượng về phương diện tâm lý hay luân lý là Ý hay còn gọi là ý niệm , khái niệm ; còn xét về phương diện thực tế tức là danh ( danh tự ). Học thuyết tượng là động cơ của sự vật . Đối với Khổng Tử , triết học nhân sinh phải chú trọng đến động cơ của hành vi . Tượng có ngụ ý khuôn mẫu để phỏng theo , nên triết học , giáo dục , chính trị của Khổng tử chú trọng đến hành vi, tiêu chuẩn và khuôn mẫu ."Chính cho mình" để "chính cho người".
- Góp danh thành tự . Danh tự là công cụ bày tỏ xu hướng , động tác của ý tượng : vạch ra điều lành , điều ác ; điều lợi , điều hại trong hành vi , làm hướng đạo cho hành vi nhân sinh .
- Chủ nghĩa chính danh là điểm quan trọng nhất trong triết học họ Khổng .
Nói đến chính danh là nói đến chính danh tự , định danh phận và ngụ ý khen chê . Khổng tử làm ra sách Xuân Thu là cốt để trình bày thuyết chính danh hầu răn đe những loạn thần tặc tử .
Đầu tiên là phương pháp chính danh tự . Như trên đã nói mỗi danh tự có một ý nghĩa , khái niệm kèm theo nó . Dần dà những ý niệm của danh tự bị sai lệch và biến nghĩa đi , làm cho danh tự không còn là chính danh nữa . Công việc chính đính lại ý nghĩa của danh tự thuộc các nhà nghiên cứu về ngôn ngữ học , văn pháp học , hàn lâm viện . Ngày xưa chính đính danh tự là trách nhiệm của giới quý tộc , của nhà cầm quyền ( thường gọi là chính danh quân tử ). Khổng Tử cho rằng về chính trị cũng như về xã hội sự băng hoại của các giai cấp là lỗi của lớp quý tộc cầm quyền . Hành vi của giới quý tộc rất có ảnh hưởng đến dân chúng ( thượng bất chính hạ tất loạn ) .
Mỗi cái danh đều có định nghĩa riêng của nó . Chính cái định nghĩa đó làm cho cái danh là danh đích thực . Danh là yếu tố , là khái niệm của một vật . Ví dụ danh từ vua có đủ yếu tố khái niệm là vua cho ra vua . Chữ vua là ông vua có thật . Khái niệm về vua trong khuôn mẫu lý tưởng mới là chính danh vua ( vua ra vua ) . Những danh từ khác như tôi ( quan lại , bồi thần ) , cha (phụ ) , con ( tử ) ...cũng đều như vậy . Nếu vua ra vua , tôi ra tôi , cha ra cha , con ra con ...thì thiên hạ hữu đạo . Còn nếu vua không ra vua tôi không ra tôi , cha không ra cha ...thì thiên hạ vô đạo . Vua mất đạo làm vua , quan mất đạo làm quan ...thì thiên hạ đại loạn là lẽ tất nhiên . Cái mầm loạn ở chỗ danh không chính . Khổng Tử đưa ra ví dụ : " Cô " là cốc uống rượu có góc vuông . Về sau cốc uống rượu không còn góc vuông nữa vẫn được gọi là cô . Ngài than thở : " Bây giờ cô không còn góc nữa cũng gọi là cô sao ? Cũng gọi là cô sao ? ( Cô bất cô , cô tai ! cô tai ! )
Trong xã hội ta ngày nay hiện tượng điên chữ loạn nghĩa đã trở thành đại dịch tràn lan trong mọi lãnh vực. Người ta dùng từ một cách tùy tiện , cẩu thả . Đó còn chưa kể những từ không có trong tự điển và nhiều từ vay mượn tiếng nước ngoài một lố bịch để khoe mẽ . Môi trường tiếng bị ô nhiểm một cách trầm trọng . Khổng Tử nói : " Người quân tử có điều gì không biết thì bỏ qua mà không nói . Nay danh bất chính ắt lời nói không thuận , lời nói không thuận ắt việc chẳng thành , việc chẳng thành ắt lễ nhạc không hưng thịnh , lễ nhạc không hưng thịnh ắt hình phạt chẳng đúng . Hình phạt không đúng phép , dân không biết đặt chân tay vào đâu để tin cậy . Cho nên người quân tử quan niệm danh ắt nói ra được mà nói ra được ắt làm được . Người quân tử nói ra điều gì nên dè dặt không cẩu thả " ( Theo Trung Quốc triết học sử của Hồ Thích ) . Nói danh không chính ắt ngôn không thuận vì ngôn là do danh tổ hợp lại . Vì vậy lời nói khi nói ra là phải có khả năng làm được . Và chỉ làm những gì có thể nói ra được . Ở tây phương , ông Dumas Père đã viết cho con mình là Dumas Fils bằng những lời tương tự : " Con hãy làm những gì mà con có thể nói ra được , con hãy viết những gì mà con có thể ký được " ( Faites ce que vous pouvez dire ; ecrivez ce que vous pouvez signer ) .
Chính danh , chính từ là đặt từ vào đúng ý nghĩa của nó . Ý nghĩa của danh từ nếu không có tiêu chuẩn chín chắn thì dù có muốn nói ra cũng không thông được . Đó là vấn đề biệt đồng dị ( phân biệt chỗ giống và khác nhau của danh từ . Vua mà không ra vua thì không thể gọi là vua được ....Khi vua không ra vua thì tôi cũng sẽ không ra tôi . Từ đó xảy ra chuyện thí vua . Trong trường hợp vua không ra vua thì việc thí vua không phải là tội . Khổng Tử cho rằng giết một ông vua ' hôn quân bạo chúa ' cũng như giết một kẻ độc ác ( Tru bạo quốc chi quân , nhược như độc phu ).
Ở trên là biệt đồng dị , dưới đây là biện thượng hạ tức là định danh phận .
Trong chế độ phong kiến , giai cấp quý tộc nắm quyền cai trị. Quyền chấp chính ở trong tay vua , quan . Tầng lớp vua , quan trực tiếp làm chính trị , nắm giữ giềng mối quốc gia , xã tắc . Chữ chính trong chính trị có chữ chính có nghĩa là ngay thẳng , đúng đắn . Chính là làm cho đúng . Làm chính trị là làm cho đúng để dân bắt chước làm theo . Muốn duy trì trật tự phải sắp đặt chính sự đâu vào đấy cho đúng . Khổng Tử cho rằng danh không đúng cho nên đời mới loạn . Do đó ông muốn chính danh để cứu đời . Danh mà không đúng là trách nhiệm của vua quan . Muốn chính danh phải bắt đầu từ trên . Quý Khang Tử hỏi Khổng Tử về chính trị . Khổng Tử đáp : " Chính tức là chính , ngài lãnh đạo một cách đúng` đắn ai dám không chính đáng ?" ( Chính giả chính dã , tử xuất dĩ chính , thục cảm bất chính ? ) . Quý Khang Tử lo về nạn trộm cắp , hỏi Khổng Tử cách trị , Khổng Tử đáp : " Nếu ngài không tham , dẫu ngài cho tiền để xúi họ trộm cắp thì họ cũng không làm " Quý Khang Tử hỏi : " Như giết kẻ vô đạo để cho đời hữu đạo thì sao / " Khổng Tử đáp : " Ngài làm chính trị thì cần gì giết ai ? Ngài muốn thiện thì dân sẽ thiện , đức của người quân tử như gió , đức của kẻ tiểu nhân như cỏ , gió thổi thì cỏ rạp xuống "( theo Phùng Hữu Lan - lịch sử triết học trung Quốc )
Làm chính trị theo phương pháp biện thượng hạ là như vậy đó . Thế mà bọn hôn quân , tham quan ô lại cầm đầu chính phủ cũng xưng là nhà chính trị thì thật là quái dị . Thật ra đó là tư tưởng của bọn cơ hội , xôi thịt , vô chính phủ , tà thuyết , bạo hành . Khổng Tử cho rằng bệnh căn trong thiên hạ ở chỗ giới tư tưởng không có một tiêu chuẩn chính đính cho thị phi , chân ngụy . Thiên hạ hữu đạo thì thứ dân chẳng có gì dị nghị ( thiên hạ hữu đạo tất thứ dân bất nghị ) . Tôn chỉ của định danh phận là tạo ra một tiêu chuẩn cho mọi điều phải , trái , lành , dữ .Tam cương ngũ thường là đạo lý căn bản của nho gia .Người chấp chính khi ban ra một luật lệ phép tắc thì phải nghĩ đến điều lợi hại của dân chứ không phải quyền lợi của giai cấp mình . như vậy mới là nghĩa trước mà lợi sau . Mạnh Tử cho rằng : "Trong xã hội giới chấp chính nếu ai cũng vì lợi trước nghĩa sau thì kẻ nầy cướp hết đất của kẻ kia mới hả dạ " . Cơ chế xin cho đã biến dịch vụ công cộng ( service publique) thành ân sũng ân huệ ( faveur ) . Thay vì phục vụ dân lại ban phát ân huệ cho dân . trong khi đó thói đời không ai cho không ai điều gì . Có xin phải có cho , mà hễ có cho thì phải kèm theo một điều kiện . Đó là cái mầm của tham nhũng .
Trong sách Xuân Thu , ngoài phương pháp chính đính danh tự , định danh phận Khổng Tử còn muốn nói đến những lời phán đoán khen chê ký thác vào ký sự nhằm răn đe bọn loạn thần ,tặc tử .
Tóm lại , chủ nghĩa chính danh là học thuyết ra đời từ trong một xã hội băng hoại . Nó ra đời vì nhân sinh , bởi nhân sinh và cho nhân sinh . Trong cõi nhân sinh , vấn đề quan hệ giữa con người với con người , giữa cá nhân và xã hội được đặt lên hàng đầu . Nguyên ủy của vấn đề nầy là đạo : Đạo làm vua , đạo làm quan , đạo làm cha ,...Nói chung là đạo làm người . Khổng Tử nói : " Đạo không xa người , người làm cho đạo xa người , ấy chẳng phải là đạo " ( đạo bất viễn nhân , nhân chi vi đạo nhi viễn nhân , bất khả dĩ vi đạo ). Thiên hạ dần dần bị phá sản những giá trị tinh thần cao cả : vì mất đạo cho nên tính tới đức , vì mất đức cho nên tính tới nhân , vì mất nhân cho nên tính tới nghĩa ; và vì mất nghĩa cho nên còn lại lễ . Lễ là hình thức mong manh . Xã hội đương thời nhẹ về lễ nghĩa ứng xử lại nặng về lễ nghi hình thức . Chủ nghĩa chính danh là triết lý nhân sinh của đạo Nho . Còn trong đạo Phật , một trong các con đường dẫn đến cứu cánh giải thoát là bát chánh đạo .Chánh đạo là con đường không dựa vào sai lệch , tà vạy . Bát chánh đạo gồm có : chánh kiến, chánh tư duy , chánh ngữ , chánh nghiệp , chánh mạng , chánh tinh tấn , chánh niệm , chánh định . Nếu chủ nghĩa chính danh là triết lý nhân sinh lành mạnh hóa xã hội thì bát chánh đạo là phép tu vừa giải quyết những vấn đề nhân sinh vừa thường tịnh hóa thân tâm con người .
Mơ một thời đại thiên hạ hữu đạo là nguyên động lực thúc đẩy Khổng Tử viết sách Xuân Thu . Khổng Tử san định Xuân Thu là để biện biệt thuyết chính danh . Và như vậy thuyết chính danh đã ra đời trong một xã hội băng hoại . Tôn chỉ của chính danh là tạo ra một tiêu chuẩn cho mọi điều phải trái lành dữ...Bằng phương pháp chính danh tự , định danh phận để sửa sang giềng mối quốc gia , tái lập trật tự xã hội . Đó là căn bản của triết học Khổng Tử . Sau đây là mấy nét chính về quan niệm căn bản của triết học Khổng Tử:
- Quan niệm về vũ trụ , vạn vật luôn luôn biến dịch . Dịch là chỗ vô cùng sâu thẳm để nghiên cứu nguyên động lực tạo nên cái chí của thiên hạ . Có động cơ mới làm nên việc . Cơ là chỗ vi diệu nhất của mọi hành động , là sự hiện ra trước của mọi điều lành dữ ( Cơ giã động chi vi kiết hung chi tiền hiện giả dã ). " Tri cơ " , " kiến cơ " để đề phòng từ chỗ nhỏ nhặt , ngăn cản lúc mọc mầm .
- Mọi chế độ khí vật , phép tắc lễ nghi của con người khởi từ tượng . Tượng cũng là cơ của mọi chế độ vạn vật . Mọi ứng dụng của tượng về phương diện tâm lý hay luân lý là Ý hay còn gọi là ý niệm , khái niệm ; còn xét về phương diện thực tế tức là danh ( danh tự ). Học thuyết tượng là động cơ của sự vật . Đối với Khổng Tử , triết học nhân sinh phải chú trọng đến động cơ của hành vi . Tượng có ngụ ý khuôn mẫu để phỏng theo , nên triết học , giáo dục , chính trị của Khổng tử chú trọng đến hành vi, tiêu chuẩn và khuôn mẫu ."Chính cho mình" để "chính cho người".
- Góp danh thành tự . Danh tự là công cụ bày tỏ xu hướng , động tác của ý tượng : vạch ra điều lành , điều ác ; điều lợi , điều hại trong hành vi , làm hướng đạo cho hành vi nhân sinh .
- Chủ nghĩa chính danh là điểm quan trọng nhất trong triết học họ Khổng .
Nói đến chính danh là nói đến chính danh tự , định danh phận và ngụ ý khen chê . Khổng tử làm ra sách Xuân Thu là cốt để trình bày thuyết chính danh hầu răn đe những loạn thần tặc tử .
Đầu tiên là phương pháp chính danh tự . Như trên đã nói mỗi danh tự có một ý nghĩa , khái niệm kèm theo nó . Dần dà những ý niệm của danh tự bị sai lệch và biến nghĩa đi , làm cho danh tự không còn là chính danh nữa . Công việc chính đính lại ý nghĩa của danh tự thuộc các nhà nghiên cứu về ngôn ngữ học , văn pháp học , hàn lâm viện . Ngày xưa chính đính danh tự là trách nhiệm của giới quý tộc , của nhà cầm quyền ( thường gọi là chính danh quân tử ). Khổng Tử cho rằng về chính trị cũng như về xã hội sự băng hoại của các giai cấp là lỗi của lớp quý tộc cầm quyền . Hành vi của giới quý tộc rất có ảnh hưởng đến dân chúng ( thượng bất chính hạ tất loạn ) .
Mỗi cái danh đều có định nghĩa riêng của nó . Chính cái định nghĩa đó làm cho cái danh là danh đích thực . Danh là yếu tố , là khái niệm của một vật . Ví dụ danh từ vua có đủ yếu tố khái niệm là vua cho ra vua . Chữ vua là ông vua có thật . Khái niệm về vua trong khuôn mẫu lý tưởng mới là chính danh vua ( vua ra vua ) . Những danh từ khác như tôi ( quan lại , bồi thần ) , cha (phụ ) , con ( tử ) ...cũng đều như vậy . Nếu vua ra vua , tôi ra tôi , cha ra cha , con ra con ...thì thiên hạ hữu đạo . Còn nếu vua không ra vua tôi không ra tôi , cha không ra cha ...thì thiên hạ vô đạo . Vua mất đạo làm vua , quan mất đạo làm quan ...thì thiên hạ đại loạn là lẽ tất nhiên . Cái mầm loạn ở chỗ danh không chính . Khổng Tử đưa ra ví dụ : " Cô " là cốc uống rượu có góc vuông . Về sau cốc uống rượu không còn góc vuông nữa vẫn được gọi là cô . Ngài than thở : " Bây giờ cô không còn góc nữa cũng gọi là cô sao ? Cũng gọi là cô sao ? ( Cô bất cô , cô tai ! cô tai ! )
Trong xã hội ta ngày nay hiện tượng điên chữ loạn nghĩa đã trở thành đại dịch tràn lan trong mọi lãnh vực. Người ta dùng từ một cách tùy tiện , cẩu thả . Đó còn chưa kể những từ không có trong tự điển và nhiều từ vay mượn tiếng nước ngoài một lố bịch để khoe mẽ . Môi trường tiếng bị ô nhiểm một cách trầm trọng . Khổng Tử nói : " Người quân tử có điều gì không biết thì bỏ qua mà không nói . Nay danh bất chính ắt lời nói không thuận , lời nói không thuận ắt việc chẳng thành , việc chẳng thành ắt lễ nhạc không hưng thịnh , lễ nhạc không hưng thịnh ắt hình phạt chẳng đúng . Hình phạt không đúng phép , dân không biết đặt chân tay vào đâu để tin cậy . Cho nên người quân tử quan niệm danh ắt nói ra được mà nói ra được ắt làm được . Người quân tử nói ra điều gì nên dè dặt không cẩu thả " ( Theo Trung Quốc triết học sử của Hồ Thích ) . Nói danh không chính ắt ngôn không thuận vì ngôn là do danh tổ hợp lại . Vì vậy lời nói khi nói ra là phải có khả năng làm được . Và chỉ làm những gì có thể nói ra được . Ở tây phương , ông Dumas Père đã viết cho con mình là Dumas Fils bằng những lời tương tự : " Con hãy làm những gì mà con có thể nói ra được , con hãy viết những gì mà con có thể ký được " ( Faites ce que vous pouvez dire ; ecrivez ce que vous pouvez signer ) .
Chính danh , chính từ là đặt từ vào đúng ý nghĩa của nó . Ý nghĩa của danh từ nếu không có tiêu chuẩn chín chắn thì dù có muốn nói ra cũng không thông được . Đó là vấn đề biệt đồng dị ( phân biệt chỗ giống và khác nhau của danh từ . Vua mà không ra vua thì không thể gọi là vua được ....Khi vua không ra vua thì tôi cũng sẽ không ra tôi . Từ đó xảy ra chuyện thí vua . Trong trường hợp vua không ra vua thì việc thí vua không phải là tội . Khổng Tử cho rằng giết một ông vua ' hôn quân bạo chúa ' cũng như giết một kẻ độc ác ( Tru bạo quốc chi quân , nhược như độc phu ).
Ở trên là biệt đồng dị , dưới đây là biện thượng hạ tức là định danh phận .
Trong chế độ phong kiến , giai cấp quý tộc nắm quyền cai trị. Quyền chấp chính ở trong tay vua , quan . Tầng lớp vua , quan trực tiếp làm chính trị , nắm giữ giềng mối quốc gia , xã tắc . Chữ chính trong chính trị có chữ chính có nghĩa là ngay thẳng , đúng đắn . Chính là làm cho đúng . Làm chính trị là làm cho đúng để dân bắt chước làm theo . Muốn duy trì trật tự phải sắp đặt chính sự đâu vào đấy cho đúng . Khổng Tử cho rằng danh không đúng cho nên đời mới loạn . Do đó ông muốn chính danh để cứu đời . Danh mà không đúng là trách nhiệm của vua quan . Muốn chính danh phải bắt đầu từ trên . Quý Khang Tử hỏi Khổng Tử về chính trị . Khổng Tử đáp : " Chính tức là chính , ngài lãnh đạo một cách đúng` đắn ai dám không chính đáng ?" ( Chính giả chính dã , tử xuất dĩ chính , thục cảm bất chính ? ) . Quý Khang Tử lo về nạn trộm cắp , hỏi Khổng Tử cách trị , Khổng Tử đáp : " Nếu ngài không tham , dẫu ngài cho tiền để xúi họ trộm cắp thì họ cũng không làm " Quý Khang Tử hỏi : " Như giết kẻ vô đạo để cho đời hữu đạo thì sao / " Khổng Tử đáp : " Ngài làm chính trị thì cần gì giết ai ? Ngài muốn thiện thì dân sẽ thiện , đức của người quân tử như gió , đức của kẻ tiểu nhân như cỏ , gió thổi thì cỏ rạp xuống "( theo Phùng Hữu Lan - lịch sử triết học trung Quốc )
Làm chính trị theo phương pháp biện thượng hạ là như vậy đó . Thế mà bọn hôn quân , tham quan ô lại cầm đầu chính phủ cũng xưng là nhà chính trị thì thật là quái dị . Thật ra đó là tư tưởng của bọn cơ hội , xôi thịt , vô chính phủ , tà thuyết , bạo hành . Khổng Tử cho rằng bệnh căn trong thiên hạ ở chỗ giới tư tưởng không có một tiêu chuẩn chính đính cho thị phi , chân ngụy . Thiên hạ hữu đạo thì thứ dân chẳng có gì dị nghị ( thiên hạ hữu đạo tất thứ dân bất nghị ) . Tôn chỉ của định danh phận là tạo ra một tiêu chuẩn cho mọi điều phải , trái , lành , dữ .Tam cương ngũ thường là đạo lý căn bản của nho gia .Người chấp chính khi ban ra một luật lệ phép tắc thì phải nghĩ đến điều lợi hại của dân chứ không phải quyền lợi của giai cấp mình . như vậy mới là nghĩa trước mà lợi sau . Mạnh Tử cho rằng : "Trong xã hội giới chấp chính nếu ai cũng vì lợi trước nghĩa sau thì kẻ nầy cướp hết đất của kẻ kia mới hả dạ " . Cơ chế xin cho đã biến dịch vụ công cộng ( service publique) thành ân sũng ân huệ ( faveur ) . Thay vì phục vụ dân lại ban phát ân huệ cho dân . trong khi đó thói đời không ai cho không ai điều gì . Có xin phải có cho , mà hễ có cho thì phải kèm theo một điều kiện . Đó là cái mầm của tham nhũng .
Trong sách Xuân Thu , ngoài phương pháp chính đính danh tự , định danh phận Khổng Tử còn muốn nói đến những lời phán đoán khen chê ký thác vào ký sự nhằm răn đe bọn loạn thần ,tặc tử .
Tóm lại , chủ nghĩa chính danh là học thuyết ra đời từ trong một xã hội băng hoại . Nó ra đời vì nhân sinh , bởi nhân sinh và cho nhân sinh . Trong cõi nhân sinh , vấn đề quan hệ giữa con người với con người , giữa cá nhân và xã hội được đặt lên hàng đầu . Nguyên ủy của vấn đề nầy là đạo : Đạo làm vua , đạo làm quan , đạo làm cha ,...Nói chung là đạo làm người . Khổng Tử nói : " Đạo không xa người , người làm cho đạo xa người , ấy chẳng phải là đạo " ( đạo bất viễn nhân , nhân chi vi đạo nhi viễn nhân , bất khả dĩ vi đạo ). Thiên hạ dần dần bị phá sản những giá trị tinh thần cao cả : vì mất đạo cho nên tính tới đức , vì mất đức cho nên tính tới nhân , vì mất nhân cho nên tính tới nghĩa ; và vì mất nghĩa cho nên còn lại lễ . Lễ là hình thức mong manh . Xã hội đương thời nhẹ về lễ nghĩa ứng xử lại nặng về lễ nghi hình thức . Chủ nghĩa chính danh là triết lý nhân sinh của đạo Nho . Còn trong đạo Phật , một trong các con đường dẫn đến cứu cánh giải thoát là bát chánh đạo .Chánh đạo là con đường không dựa vào sai lệch , tà vạy . Bát chánh đạo gồm có : chánh kiến, chánh tư duy , chánh ngữ , chánh nghiệp , chánh mạng , chánh tinh tấn , chánh niệm , chánh định . Nếu chủ nghĩa chính danh là triết lý nhân sinh lành mạnh hóa xã hội thì bát chánh đạo là phép tu vừa giải quyết những vấn đề nhân sinh vừa thường tịnh hóa thân tâm con người .
Thứ Ba, 3 tháng 4, 2012
Thơ Cù Di
một chút
một chút nắng cho chồi hoa bung nở
một chút mưa cho chồi biếc thêm xanh
một chút yêu cho em biết nhớ anh
một chút nhớ cho người yêu tôi khóc
một chút hương cho hoa tìm đến gió
một chút mây cho trời đủ đổ mưa
một chút men cho tình yêu thêm vừa ...
một chút hoa cho chú ong tìm mật
một chút say cho con tim mở lối
một khoảng lặng đủ cho lòng bối rối
một chút tâm cho vơi đời bất hạnh
một bàn tay dìu dắt một bàn tay
một lời vui cứu vớt một đời sai ...
một chút PHẬT cho NGƯỜI thêm lành tính
Cù Di
một chút nắng cho chồi hoa bung nở
một chút mưa cho chồi biếc thêm xanh
một chút yêu cho em biết nhớ anh
một chút nhớ cho người yêu tôi khóc
một chút hương cho hoa tìm đến gió
một chút mây cho trời đủ đổ mưa
một chút men cho tình yêu thêm vừa ...
một chút hoa cho chú ong tìm mật
một chút say cho con tim mở lối
một khoảng lặng đủ cho lòng bối rối
một chút tâm cho vơi đời bất hạnh
một bàn tay dìu dắt một bàn tay
một lời vui cứu vớt một đời sai ...
một chút PHẬT cho NGƯỜI thêm lành tính
Cù Di
Thứ Tư, 7 tháng 3, 2012
Căn nguyên ý thức hệ dân tộc thời nhà Lý
Nhà Lý khởi nghiệp từ vua Lý Thái Tổ ( Lý Công Uẩn ) đã mở ra cho dân tộc Việt Nam một thời đại mới, một kỷ nguyên mới, một vận hội mới mà các sử gia về sau xem như là một trong các thời đại hoàng kim của lịch sử nước ta. Từ khi Lý Công Uẩn lên ngôi, xây dựng đế nghiệp cho nhà Lý, đất nước ta có nhiều thay đổi lớn : dời đô về Thăng Long, đặt ra các định chế chính trị và mô thức xã hội mới. Đặc biệt là thay đổi tư tưởng lãnh đạo quốc gia. Các vị vua kế nghiệp như Thái Tông , Thánh Tông ...đã kế thừa và phát huy tư tưởng của ông cha mình nên đã giữ được nền độc lập tự chủ lâu dài, tạo ra một xã hội rộng mở, đoàn kết, một đất nước an bình thịnh trị . Riêng đối với vua Lý Thánh Tông "là vua ta đầu tiên có óc lập một đế quốc có danh ngang với một nước thiên tử . Vua đặt quốc hiệu là Đại Việt , các vua trước là Thái Tổ, Thái Tông coi các nước là chư hầu và muốn ngăn cấm Chiêm Thành thần phục Tống " ( theo Giáo sư Hoàng Xuân Hãn ). Điều đó chứng tỏ các vua đầu nhà Lý nhất quán một tư tưởng chủ đạo xét như một chiến lược lâu dài, một ý hệ quốc gia . Ngày nay chúng ta ôn lại lịch sử không đơn thuần là dựng lại quá khứ mà làm cho quá khứ sống lại trong kinh nghiệm mới mẽ của hiện tại . Vậy tư tưởng lãnh đạo quốc gia cũng như ý thức hệ chính trị của các vị vua đầu nhà Lý là gì ?
Nói một cách ngắn gọn cô đúc thì đấy là tư tưởng tri hành hợp nhất , vạn pháp nhất lý ảnh hưởng bởi nhiều nền văn minh, văn hóa mà chất men nối kết là thiền hành động . Tư tưởng nầy không phải vay mượn của ai mà cũng không phải ngẫu nhiên tự phát. Nó được phôi thai bén rễ trong môi trường văn hóa của đất Giao Châu thời ấy. Nó là hoa trái của một quá trình tiếp thu có sáng tạo, có chọn lọc và là kết tinh của tổng hòa văn hóa dân tộc. Nói đến văn hóa là phải nghĩ đến các lãnh vực: Tôn giáo, tín ngưỡng, học thuật, ngôn ngữ, triết học, giáo dục, chính trị ...Đất Giao Châu ngày ấy là ngã tư của các dân tộc và các nền văn minh ( carefour de people et de civilication ). Đương thời nhà Lý (thế kỷ XI- XII) các xứ lân bang đang trong thời kỳ cực thịnh, văn hóa phát triển rực rỡ : Ở phương bắc Trung Quốc đang thừa hưởng văn minh đời Đường kết hợp với học thuật Tống Nho ; ở phương nam Chiêm Thành , Chân Lạp chịu ảnh hưởng văn minh Ấn Độ . Trong bối cảnh ấy việc tiếp thu tư tưởng ngoại nhập là tất yếu, tiếp thu mà không mất gốc là nhờ biết giữ lại những gì đã có sẵn bên trong. Cái có sẵn ấy là tín ngưỡng quốc gia qua hai nền văn minh Đồng Cổ và Cổ Mộ (Đông Sơn , Lạch Trường) cộng với tín ngưỡng đa thần giáo phổ biến trong xã hội nông nghiệp thời ấy .
Về mặt tư tưởng ta chịu ảnh hưởng bởi hai nền văn minh tối cổ : văn minh Trung Hoa với tư tưởng nhập thế thực tiễn và văn minh Ấn độ với tư tưởng xuất thế, duy lý, suy tưởng. Do vậy nẩy sinh ra hai khuynh hướng đối lập : khuynh hướng nhập thế tích cực và khuynh hướng tư duy cá nhân và cũng từ đó có sự mâu thuẫn giữa tri và hành, xuất và xử, cá nhân và cộng đồng , thiên nhiên và con người , tâm linh và hành động . Trong tình cảnh ấy , các lãnh đạo nhà Lý đã hóa giải , dung hợp các mâu thuẫn trên bằng chất men nối kết gì ? Đó là tư tưởng vạn pháp nhất lý , tri hành hợp nhất của thiền , là yếu chỉ của kinh Hoa Nghiêm , là tinh mật của kinh Kim Cang ( bản vô nhị pháp, tâm Phật nhất như ) và cũng là tánh Không của trung quán luận .
Nhưng thiền là gì ?
Thiền khởi nguồn từ thái độ niêm hoa vi tiếu của Phật Tổ Như Lai tâm đắc ở ngài Ca Diếp. Từ đó tôn chỉ của thiền là giáo ngoại biệt truyền trực chỉ nhân tâm, kiến tánh thành Phật. Rồi từ Ca Diếp đến Bồ Đề Đạt Ma tính ra hai mươi tám vị . Đạt Ma sang Đông Độ truyền cho Huệ Khả. Từ đó truyền mãi đến Huệ Năng là sáu đời. Đó là thiền Trung Hoa còn tổ sư thiền Việt Nam là ai ? Tổ sư thiền Việt Nam là Ti ni -đa - lưu- chi ( Vinitracuci ) được truyền thừa bởi tổ Tăng Xán. Sau khi đắc thiền Tì- ni -đa -lưu- chi được thầy khuyên sang phương nam hóa đạo không nên ở lại Trung Hoa làm gì. Ngài vâng mệnh thầy sang Giao Châu hoằng hóa . Sự kiện nầy chứng tỏ rằng tinh thần thuần túy tâm linh của người Ấn có thể dung hợp được với tinh thần nhập thế tích cực của người Hoa. Đất Giao Châu là nơi "đắc địa" để cho thiền hành động bám rễ . Thiền khi đến Việt Nam đã trở nên thiền hành động . Vì sao tổ Tăng Xán khuyên đệ tử của mình đến đất Giao Châu để hoằng hóa ? Phải chăng vì tâm lý của người Việt không quá duy lý như người Ấn và cũng không quá thực tế như người Hoa . Không quá duy lý vì mang sẵn tín ngưỡng đa thần , lại phải hành động để chống giặc ngoại xâm phương bắc và mở rộng bờ cõi về phương nam . Không quá thực tiễn vì cần có nguyên lý hướng dẫn hành động . Do vậy nhà lãnh đạo quốc gia đời Lý tất nhiên phải có nhu cầu toàn diện . Thiền hành động vì thế đã có đất để bám rễ .
Đương thời nhà Lý, các thiền sư tiêu biểu cho thiền hành động đều là đệ tử của thiền sư Tì -ni- đa-lưu -chi như Pháp Thuận, Khuông Việt, Vạn Hạnh. Đặc biệt là thiền sư Vạn Hạnh được xem là đại biểu cho dòng thiền nầy. Thiền sư Vạn Hạnh vừa lo đạo vừa lo đời vừa nhập định theo lối THIỀN TÔNG vừa tụng chân ngôn theo lối mật tông, vừa hành động vừa thiết lập cái toàn thể nhất quán để hướng dẫn hành động, vừa xuất, vừa xử vừa đi ra thiên nhiên vừa đi vào sinh hoạt cộng đồng vừa dấn thân giúp đời lại vừa giữ được Không lý (thánh hóa cuộc đời mà không bị đời tục hóa ). Nhân vật điển hình , được cụ thể hóa lý tưởng của Vạn Hạnh thiền sư chính là Lý Công Uẩn. Vì vậy cho nên chúng ta không lấy làm lạ rằng vị vua đầu nhà Lý là nhân vật lãnh đạo đầu tiên trong lịch sử Việt Nam có dáng dấp phong tháí của một hiền triết lãnh đạo ( philosopher king ) theo quan niêm của Platon.
Theo các sử liệu xác tín thì Lý Công Uẩn được nhà sư Khánh Vân nuôi dưỡng và được sư Vạn Hạnh dạy dỗ. Trong cuốn " các triều đại Việt Nam" của Quỳnh Cư và Đỗ Đức Hùng đã ghi chép về nhân vật Lý công Uẩn như sau : "Vốn thông minh bẩm sinh lại được nhập thân văn hóa ở một vùng đất văn minh văn hiến, lại được sự nuôi dạy của các vị cao tăng xuất chúng, Lý Công Uẩn là một người con ưu tú của dân tộc, ông đã cùng triều Lý làm rạng danh nước Đại Việt, viết nên những trang sử oanh liệt về dựng nước và giữ nước."
Lý Công Uẩn do Khánh Vân nuôi , Vạn Hạnh dạy , cho đến năm ba mươi lăm tuổi mới xuất chính . Nhờ có võ công kiệt xuất nên Lý công Uẩn làm đến chức Tả thân vệ điện tiền chỉ huy sứ ( duới thời Lê Long Đỉnh) .Long Đỉnh là một ông vua vô cùng bạo ngược , độc ác , hoang dâm vô độ . Trong bốn năm làm vua vì dâm dục quá sức nên mắc bệnh nặng và chỉ ngọa triều . Long Đỉnh chỉ sống được hai mươi bốn tuổi ; khi mất triều thần đồng tâm nhất trí tôn phò Lý Công Uẩn lên làm vua vì xét thấy con người nầy văn võ song toàn, có tài, có đức lại có lòng nhân được dân yêu mến . Việc nhà Lê đổ nhà Lý lên cũng là việc thuận với lòng trời lại hợp với ý dân ( thuận hồ thiên nhi ứng hồ nhân ). Đó là lẽ tồn vong của nho gia (thuận thiên giã tồn , nghịch thiên giã vong). Kinh nghiệm cho thấy, triều đại nào quá nhiễu nhương khiến cho dân tình ta thán, thần, người oán giận thì sớm muộn gì cũng tiêu vong .
Sau khi lên ngôi, nhà vua thấy đất Hoa Lư là nơi chật hẹp không thể mở mang thành nơi đô hội nên dời đô về Thăng Long. Sau đó nhà vua bắt tay vào việc chấn hưng đất nước dưới sự cố vấn của quốc sư Vạn Hạnh . Các việc làm của Lý Thái Tổ mang ý nghĩa xây nền đặt móng cho các triều đại kế tục :
* Xác lập quan hệ ngoại giao với Tống ở phương bắc, dẹp yên sự khuấy nhiễu của Chiêm Thành ở phương nam bắt Chiêm Thành và Chân Lạp phải sang triều cống .
* Sai người sang Trung Quốc thỉnh bộ kinh Tam Tạng
* Cho xây chùa đúc chuông, tạc tượng, trọng đãi những nhà tu
Ngoài những công tích trong buổi đầu khởi nghiệp nói trên , một sự kiện có ý nghĩa đặt mầm móng cho chính sách thân dân sau nầy, đó là việc xây cung Long Đức cho thái tử ở ( ngoại thành Thăng Long ) . Nhà vua muốn cho lớp người kế vị sau này phải rời xa nếp sống xa hoa, sung mãn, để sống chung cùng với dân thường . Có gần gũi tiếp xúc với dân Thái tử mới thấu hiểu được cảnh cơ hàn , oan khuất , bất công trong nhân dân. Thái Tổ trị vì được mười chín năm thì mất. Thái tử Phật Mã kế vị, hiệu là Thái Tông .
Các vua tiếp theo như Thái Tông, Thánh Tông, Nhân Tông đều trung thành với ý thức hệ dân tộc của các tiên đế . Vẫn là tư tưởng tri hành hợp nhất, vạn pháp nhất lý của thiền hành động .
Thái Tông chú trọng việc sửa sang hình luật, bãi bỏ chế độ mua bán nô lệ, đặt ra các trạm dịch để tiện truyền thông và đi lại. Thành tựu đáng kể nhất mà Thái Tông đóng góp được cho nước nhà là việc xây dựng chùa Một Cột (1049) . Nguyên lai kiến trúc chùa Một Cột xuất phát từ một giấc mơ "Một hôm vua mộng thấy Phật Quan Âm ngồi trên tòa sen dẫn vua lên Đài, sáng ra vua thuật lại với các triều thần, thiền sư Thiền Tuệ khuyên vua cất chùa, dựng một cột ở giữa hồ, xây đài sen có tượng Quan Âm đặt ở trên đúng như hình ảnh trong mộng. Chùa được đặt tên là Diên Hựu (dài lâu). Ngôi chùa được trùng tu nhiều lần đến đời Thánh Tông mới hoàn chỉnh. Trong các kiến trúc thời Lý, chùa Một Cột xứng danh là biểu tượng văn hóa dân tộc. Bởi vì qua lối kiến trúc độc đáo nó mang nhiều ý nghĩa tượng trưng nói lên sự tổng hòa có sáng tạo các nền văn minh ngoại nhập gắn với văn minh bản địa. Kiến trúc sư Nguyễn Bá Chi coi đây là viên ngọc nghệ thuật Việt Nam. Có thể nóí được rằng do hít thở không khí của thời đại , do sự thông thoáng của môi trường văn hóa cộng với tư tưởng thiền của quốc sư Vạn Hạnh ...đã ăn sâu vào tâm não của các nhà lãnh đạo thời đó . Tất cả đã trở nên một thứ vô thức tập thể (l'inconscience collective); rồi từ vô thức tập thể đó hiển lộ trong một giấc mơ của nhà lãnh đạo (người làm sao chiêm bao làm vậy).
Đến đời Lý Thánh Tông, thành tựu về mặt tư tưởng xã hội đã trở nên thập thành kỳ vĩ hơn bao giờ hết. Sử chép "Mai thị hoàng hậu mộng thấy mặt trăng vào bụng nhân đó có mang sinh ra thái tử ở cung Long Đức đặt tên là Nhật Tôn. Lớn lên thái tử thông kinh truyện, sành âm luật nhất là sở trường về võ lược" ( theo Việt Nam sử lược của Trần Trọng Kim ). Nhờ sống một thời gian dài ở cung Long Đức nên thái tử Nhật Tôn vừa tiếp thu tư tưởng của vua cha vừa thâm nhập thực tế , am hiểu được dân tình. Sau khi lên ngôi, Thánh Tông cụ thể hóa tư tưởng lãnh đạo của mình bằng những chính sách như: thân dân, ái dân, huệ dân .
Về chính sách thân dân, ái dân : nhà vua đặt ra lệ cày tịch điền, đi xem gặt vào vụ mùa. Đặc biệt nhà vua có lòng bi mẫn, thương xót các tù phạm bị giam trong ngục lạnh nên sai đem chăn chiếu ban cho tù nhân, xuống lệnh đốt bỏ hình cụ. Vua thương xót người dân vì thiếu hiểu biết và vô minh lầm lỡ nên phải phạm luật. Do vậy mà ngài ra lệnh khoan giảm hình phạt. Nhờ biết yêu dân như cha mẹ yêu con nên vua rất được lòng dân; và cũng nhờ đó dân được an sinh, đất nước được yên bình, quốc gia thịnh trị. Dân chi phụ mẫu là quan niệm của Khổng Nho. Thánh Tông mặc dù là tín đồ của Phật nhưng vẫn dung nạp được tư tưởng của Nho gia .
Về chính sách huệ dân: nhà vua muốn người dân hiểu biết lý lẽ tam cương ngũ thường, đạo lý nhân nghĩa nên xiển dương Nho học. Hành động cụ thể là tu sửa văn miếu, tô tượng Khổng Tử, vẽ hình thất thập nhị vị hiền , bốn mùa đều có cúng lễ. Vua còn đưa thái tử đến cửa Khổng sân Trình để học cách Tu, Tề , Trị , Bình và dĩ dân vi bản (lấy dân làm gốc ).
Vua Lý Thánh Tông là người sáng lập ra thiền phái Thảo Đường. Dù vậy ngài vẫn tôn trọng tín ngưỡng dân gian thờ thần Siva và thần Deva qua việc xây chùa Nhị Thiên Vương. Ngoài ra dưới thời Lý Thánh Tông tín ngưỡng sùng bái của dân tộc (ảnh hưởng tư tưởng Lão giáo) cũng được thịnh hành . Phải nói rằng triều đại nhà Lý đã cho hoạt hiện nguyên lý tam giáo đồng nguyên một cách rộng rãi, phổ biến trong mọi tầng lớp nhân dân. Nhờ đó mà thiết lập được một mô thức xã hội rộng mỡ, có sự đoàn kết nội tại. Lý Thánh Tông là một nhà lãnh đạo kiệt xuất. Ngài vừa thông kinh truyện, vừa sành âm luật vừa sở trường võ lược lại nhân từ , đôn hậu, khoan hòa . Nhờ thông kinh truyện nên chuộng Nho thờ Thánh; nhờ sành âm luật nên phiên soạn nhạc khúc Chiêm Thành (chính nhà vua cầm khiên múa hát trong bửa tiệc khao quân giữa lòng đất Chiêm ) . Nhờ giỏi võ lược mà lập nên nhiều chiến công hiển hách. Binh pháp nhà Lý của ta bấy giờ có phần trội hơn binh pháp Tôn Tử của Tàu khiến cho nhà Tống rất nể phục, học hỏi và bắt chước. Ngoài ra Lý Thánh Tông còn là một kiến trúc sư. Tất cả các kiến trúc đời Lý, chùa tháp và các cung điện nguy nga tráng lệ đều theo đồ họa của nhà vua. Nhưng điều đáng nói hơn cả là cái tâm của nhà lãnh đạo biết yêu dân, yêu nước. Lý Thánh Tông xứng danh là một HIỀN TRIẾT LÃNH ĐẠO theo quan niệm của triết gia Platon. Đức tính của nhà hiền triết là mẫu mực cho sự điều hòa và quân bình (không bất cập mà cũng không thái quá) . Lý Thánh Tông có sự khôn ngoan ( sagesse ) của nhà hiền triết, có lòng can trường (courage) của một chiến sĩ ,có sự hòa hợp tiết độ (température) của một đạo gia và có lòng nhân đức, công chính (justice) của một nhà chính trị hiền đức.
Năm 1072 Thánh Tông mất, Nhân tông lên ngôi lúc mới bảy tuổi. Nhân Tông là con của bà thái phi Ỷ Lan . Quan phụ chánh bấy giờ là Lý Đạo Thành. Theo Việt Nam sử lược của Trần Trọng Kim thì "Lý đạo Thành là người có tính đoan chính , hết lòng lo việc nước. Thường những lúc sớ tấu thường hay nói đến việc lợi ,việc hại của dân. Những quan thuộc cấp thì chọn những người hiền lương mà cất nhắc để làm việc" . Bên cạnh Lý Đạo Thành còn có những tướng tài như Lý Thường Kiệt, Tôn Đản chăm lo việc quân binh. Nhờ vậy mà dưới thời Lý nhân Tông có những thành tựu rất lớn về nội trị cũng như về đối ngoại :
* Về nội trị :
-Đắp đê Cơ Xá để giữ cho kinh thành không bị ngập lụt.
-Mở khoa thi tam trường để chọn người có tài ra giúp nước. ( kỳ thi đầu tiên chọn được mười người , thủ khoa là Lê văn Thịnh ( *) , làm tới chức thái sư . Năm 1076, Nhân Tông mở trường Quốc Tử Giám, mở khoa thi chọn người vào hàn lâm viện
* Về đối ngoại : có thể nói thời Lý Nhân Tông là thời vàng son trong lịch sử đối ngoại của của nước ta .. Từ thời Ngô, Đinh và tiền Lê đất nước ta đã là quốc gia có chủ quyền. Tàu tuy không không sang cai trị nước ta song ý đồ thôn tính nước ta thì vẫn không từ bỏ. Hể có cơ hội là chúng thực hiện ngay ý đồ đó. Bấy giờ vua Tống nghe lời Vương an Thạch cải cách chính trị trong nước gây ra nhiều điều bất lợi cho dân Tàu, khiến dân Tàu ta thán ... Vua Tống lại nghe lời Vương An Thạch đem quân sang " lấy đất Giao Châu ". Vua tôi nhà Lý bàn kế "chặn đánh giặc từ xa". Vua bèn cử hai tướng tài là Lý Thường Kiệt và Tôn Đản đem mười vạn binh sang đánh Tống lấy cớ phạt Tống -về tội đặt ra các luật lệ làm khổ dân lành - để cứu dân Trung Quốc .
Năm 1075 Lý Thường Kiệt lấy được đất Khâm Châu và Liêm Châu ( Quảng Đông ) ; còn Tôn Đản lấy được Ung Châu ( Quảng Tây ).
Lý Nhân Tông không những phạt Tống mà còn bình Chiêm. Bản đồ nước Việt thu thêm ba châu của Chế Cũ cắt nhường .
Nhờ thừa hưởng ý thức hệ dân tộc của các triều đại trước, Lý Nhân Tông đã thu nạp được nhiều tôi hiền tướng giỏi, thu phục được lòng dân. Hể còn đựợc lòng dân thì còn đất ; còn đất tức là còn giang sơn còn của cải. Thời Lý Nhân Tông không những giữ yên nội trị mà còn "bắc đánh Tống, nam bình Chiêm"; không những giữ vững chủ quyền quốc gia mà còn mở mang bờ cõi về phương nam. Về sau nầy, nhà hậu Lê xóa bỏ nguyên lý tam giáo đồng nguyên, độc tôn Nho giáo, bài báng Phật giáo, coi thường Lão giáo lại tham quyền cố vị nên đã làm cho nước mất về tay nhà Thanh. Trong bài cáo bình Ngô , Nguyễn Trãi lấy làm tự hào về hùng khí của nước Việt xưa : Như nước Đại Việt ta từ trước ,vốn xưng nền văn hiến đã lâu , Núi sông bờ cõi đã chia , phong tục bắc nam cũng khác ... " Nền văn hiến của nước Đại Việt xưa là truyền thống văn hoá , là cái hồn của đất nước , là căn nguyên nguồn cội của ý thức hệ dân tộc .
Suy cho cùng , một quốc gia hùng mạnh , một dân tộc quật cường , một đất nước thịnh vượng là nhờ có văn hóa . Bởi văn hóa là cái hồn của một nước . Văn hóa là căn nguyên nguồn cội của ý thức hệ dân tộc . Văn hóa đời Lý là văn hóa Phật giáo mới hội nhập, được kết nối với tín ngưỡng quốc gia và tâm lý dân tộc đã kết tinh thành thiền hành động . Thiền hành động là ý thức Tri hành hợp nhất , vạn pháp nhất lý . Tư tưởng nầy không hoàn toàn vay mượn mà cũng không ngẫu nhiên tự phát . Nó là một tổng hợp có sáng tạo của nhiều nguồn văn hóa khác nhau . Nhờ cái hồn , cái hạnh đó mà người Việt không những không bị đồng hóa bởi người Hán mà còn đồng hóa được những người Trung Quốc sinh sống trên đất nước ta , làm cho họ trở thành người Việt . Vì lẽ đó , có thể mất đất , mất nước nhưng không thể mất văn hóa . Minh Trị Thiên Hoàng của Nhật Bản tuyên bố chọn văn minh Tây song giữ văn hóa Nhật . Nhờ vậy mà nước Nhật đã luôn được vực dậy sau bao lần bị gục ngã . Trong suốt mấy ngàn năm qua , đất nước ta có lúc mạnh , lúc yếu , lúc mất chủ quyền ..song vẫn có nhiều thời kỳ tự chủ . Đó là nhờ hồn nước vẫn còn . Có một câu hát bi thiết : " Một ngàn năm nô lệ giặc Tàu , một trăm năm đô hộ giặc tây ... " Đó là cách nói đại khái của ngôn ngữ nghệ thuật chứ không phải cách nói nghiêm xác của sử học . Trong thời đại ngày nay cần thiết phải ôn lại lịch sử để soi sáng cho hiện tại . Ôn lại lịch sử không có nghĩa đơn thuần là dựng lại quá khứ mà làm cho quá khứ sống lại trong kinh nghiệm mới mẽ của hiện tại . Nói theo cách nói của người xưa : " ý mới rút từ kinh nghiệm cũ , mai tàn lưu lại chút hương xưa " ( Nhậm vận tự sinh kim nhật ý , Hàn hoa chi tác khứ mai hương )
--------------------------------------------------------------------------------------
( * ) Lê văn Thịnh đã cải tổ từ chế độ nhẫn trị sang chế độ pháp trị ; về sau làm phản nên bị đi đày ở Thao Giang ( huyện Tam Nông , Phú Thọ )
Nói một cách ngắn gọn cô đúc thì đấy là tư tưởng tri hành hợp nhất , vạn pháp nhất lý ảnh hưởng bởi nhiều nền văn minh, văn hóa mà chất men nối kết là thiền hành động . Tư tưởng nầy không phải vay mượn của ai mà cũng không phải ngẫu nhiên tự phát. Nó được phôi thai bén rễ trong môi trường văn hóa của đất Giao Châu thời ấy. Nó là hoa trái của một quá trình tiếp thu có sáng tạo, có chọn lọc và là kết tinh của tổng hòa văn hóa dân tộc. Nói đến văn hóa là phải nghĩ đến các lãnh vực: Tôn giáo, tín ngưỡng, học thuật, ngôn ngữ, triết học, giáo dục, chính trị ...Đất Giao Châu ngày ấy là ngã tư của các dân tộc và các nền văn minh ( carefour de people et de civilication ). Đương thời nhà Lý (thế kỷ XI- XII) các xứ lân bang đang trong thời kỳ cực thịnh, văn hóa phát triển rực rỡ : Ở phương bắc Trung Quốc đang thừa hưởng văn minh đời Đường kết hợp với học thuật Tống Nho ; ở phương nam Chiêm Thành , Chân Lạp chịu ảnh hưởng văn minh Ấn Độ . Trong bối cảnh ấy việc tiếp thu tư tưởng ngoại nhập là tất yếu, tiếp thu mà không mất gốc là nhờ biết giữ lại những gì đã có sẵn bên trong. Cái có sẵn ấy là tín ngưỡng quốc gia qua hai nền văn minh Đồng Cổ và Cổ Mộ (Đông Sơn , Lạch Trường) cộng với tín ngưỡng đa thần giáo phổ biến trong xã hội nông nghiệp thời ấy .
Về mặt tư tưởng ta chịu ảnh hưởng bởi hai nền văn minh tối cổ : văn minh Trung Hoa với tư tưởng nhập thế thực tiễn và văn minh Ấn độ với tư tưởng xuất thế, duy lý, suy tưởng. Do vậy nẩy sinh ra hai khuynh hướng đối lập : khuynh hướng nhập thế tích cực và khuynh hướng tư duy cá nhân và cũng từ đó có sự mâu thuẫn giữa tri và hành, xuất và xử, cá nhân và cộng đồng , thiên nhiên và con người , tâm linh và hành động . Trong tình cảnh ấy , các lãnh đạo nhà Lý đã hóa giải , dung hợp các mâu thuẫn trên bằng chất men nối kết gì ? Đó là tư tưởng vạn pháp nhất lý , tri hành hợp nhất của thiền , là yếu chỉ của kinh Hoa Nghiêm , là tinh mật của kinh Kim Cang ( bản vô nhị pháp, tâm Phật nhất như ) và cũng là tánh Không của trung quán luận .
Nhưng thiền là gì ?
Thiền khởi nguồn từ thái độ niêm hoa vi tiếu của Phật Tổ Như Lai tâm đắc ở ngài Ca Diếp. Từ đó tôn chỉ của thiền là giáo ngoại biệt truyền trực chỉ nhân tâm, kiến tánh thành Phật. Rồi từ Ca Diếp đến Bồ Đề Đạt Ma tính ra hai mươi tám vị . Đạt Ma sang Đông Độ truyền cho Huệ Khả. Từ đó truyền mãi đến Huệ Năng là sáu đời. Đó là thiền Trung Hoa còn tổ sư thiền Việt Nam là ai ? Tổ sư thiền Việt Nam là Ti ni -đa - lưu- chi ( Vinitracuci ) được truyền thừa bởi tổ Tăng Xán. Sau khi đắc thiền Tì- ni -đa -lưu- chi được thầy khuyên sang phương nam hóa đạo không nên ở lại Trung Hoa làm gì. Ngài vâng mệnh thầy sang Giao Châu hoằng hóa . Sự kiện nầy chứng tỏ rằng tinh thần thuần túy tâm linh của người Ấn có thể dung hợp được với tinh thần nhập thế tích cực của người Hoa. Đất Giao Châu là nơi "đắc địa" để cho thiền hành động bám rễ . Thiền khi đến Việt Nam đã trở nên thiền hành động . Vì sao tổ Tăng Xán khuyên đệ tử của mình đến đất Giao Châu để hoằng hóa ? Phải chăng vì tâm lý của người Việt không quá duy lý như người Ấn và cũng không quá thực tế như người Hoa . Không quá duy lý vì mang sẵn tín ngưỡng đa thần , lại phải hành động để chống giặc ngoại xâm phương bắc và mở rộng bờ cõi về phương nam . Không quá thực tiễn vì cần có nguyên lý hướng dẫn hành động . Do vậy nhà lãnh đạo quốc gia đời Lý tất nhiên phải có nhu cầu toàn diện . Thiền hành động vì thế đã có đất để bám rễ .
Đương thời nhà Lý, các thiền sư tiêu biểu cho thiền hành động đều là đệ tử của thiền sư Tì -ni- đa-lưu -chi như Pháp Thuận, Khuông Việt, Vạn Hạnh. Đặc biệt là thiền sư Vạn Hạnh được xem là đại biểu cho dòng thiền nầy. Thiền sư Vạn Hạnh vừa lo đạo vừa lo đời vừa nhập định theo lối THIỀN TÔNG vừa tụng chân ngôn theo lối mật tông, vừa hành động vừa thiết lập cái toàn thể nhất quán để hướng dẫn hành động, vừa xuất, vừa xử vừa đi ra thiên nhiên vừa đi vào sinh hoạt cộng đồng vừa dấn thân giúp đời lại vừa giữ được Không lý (thánh hóa cuộc đời mà không bị đời tục hóa ). Nhân vật điển hình , được cụ thể hóa lý tưởng của Vạn Hạnh thiền sư chính là Lý Công Uẩn. Vì vậy cho nên chúng ta không lấy làm lạ rằng vị vua đầu nhà Lý là nhân vật lãnh đạo đầu tiên trong lịch sử Việt Nam có dáng dấp phong tháí của một hiền triết lãnh đạo ( philosopher king ) theo quan niêm của Platon.
Theo các sử liệu xác tín thì Lý Công Uẩn được nhà sư Khánh Vân nuôi dưỡng và được sư Vạn Hạnh dạy dỗ. Trong cuốn " các triều đại Việt Nam" của Quỳnh Cư và Đỗ Đức Hùng đã ghi chép về nhân vật Lý công Uẩn như sau : "Vốn thông minh bẩm sinh lại được nhập thân văn hóa ở một vùng đất văn minh văn hiến, lại được sự nuôi dạy của các vị cao tăng xuất chúng, Lý Công Uẩn là một người con ưu tú của dân tộc, ông đã cùng triều Lý làm rạng danh nước Đại Việt, viết nên những trang sử oanh liệt về dựng nước và giữ nước."
Lý Công Uẩn do Khánh Vân nuôi , Vạn Hạnh dạy , cho đến năm ba mươi lăm tuổi mới xuất chính . Nhờ có võ công kiệt xuất nên Lý công Uẩn làm đến chức Tả thân vệ điện tiền chỉ huy sứ ( duới thời Lê Long Đỉnh) .Long Đỉnh là một ông vua vô cùng bạo ngược , độc ác , hoang dâm vô độ . Trong bốn năm làm vua vì dâm dục quá sức nên mắc bệnh nặng và chỉ ngọa triều . Long Đỉnh chỉ sống được hai mươi bốn tuổi ; khi mất triều thần đồng tâm nhất trí tôn phò Lý Công Uẩn lên làm vua vì xét thấy con người nầy văn võ song toàn, có tài, có đức lại có lòng nhân được dân yêu mến . Việc nhà Lê đổ nhà Lý lên cũng là việc thuận với lòng trời lại hợp với ý dân ( thuận hồ thiên nhi ứng hồ nhân ). Đó là lẽ tồn vong của nho gia (thuận thiên giã tồn , nghịch thiên giã vong). Kinh nghiệm cho thấy, triều đại nào quá nhiễu nhương khiến cho dân tình ta thán, thần, người oán giận thì sớm muộn gì cũng tiêu vong .
Sau khi lên ngôi, nhà vua thấy đất Hoa Lư là nơi chật hẹp không thể mở mang thành nơi đô hội nên dời đô về Thăng Long. Sau đó nhà vua bắt tay vào việc chấn hưng đất nước dưới sự cố vấn của quốc sư Vạn Hạnh . Các việc làm của Lý Thái Tổ mang ý nghĩa xây nền đặt móng cho các triều đại kế tục :
* Xác lập quan hệ ngoại giao với Tống ở phương bắc, dẹp yên sự khuấy nhiễu của Chiêm Thành ở phương nam bắt Chiêm Thành và Chân Lạp phải sang triều cống .
* Sai người sang Trung Quốc thỉnh bộ kinh Tam Tạng
* Cho xây chùa đúc chuông, tạc tượng, trọng đãi những nhà tu
Ngoài những công tích trong buổi đầu khởi nghiệp nói trên , một sự kiện có ý nghĩa đặt mầm móng cho chính sách thân dân sau nầy, đó là việc xây cung Long Đức cho thái tử ở ( ngoại thành Thăng Long ) . Nhà vua muốn cho lớp người kế vị sau này phải rời xa nếp sống xa hoa, sung mãn, để sống chung cùng với dân thường . Có gần gũi tiếp xúc với dân Thái tử mới thấu hiểu được cảnh cơ hàn , oan khuất , bất công trong nhân dân. Thái Tổ trị vì được mười chín năm thì mất. Thái tử Phật Mã kế vị, hiệu là Thái Tông .
Các vua tiếp theo như Thái Tông, Thánh Tông, Nhân Tông đều trung thành với ý thức hệ dân tộc của các tiên đế . Vẫn là tư tưởng tri hành hợp nhất, vạn pháp nhất lý của thiền hành động .
Thái Tông chú trọng việc sửa sang hình luật, bãi bỏ chế độ mua bán nô lệ, đặt ra các trạm dịch để tiện truyền thông và đi lại. Thành tựu đáng kể nhất mà Thái Tông đóng góp được cho nước nhà là việc xây dựng chùa Một Cột (1049) . Nguyên lai kiến trúc chùa Một Cột xuất phát từ một giấc mơ "Một hôm vua mộng thấy Phật Quan Âm ngồi trên tòa sen dẫn vua lên Đài, sáng ra vua thuật lại với các triều thần, thiền sư Thiền Tuệ khuyên vua cất chùa, dựng một cột ở giữa hồ, xây đài sen có tượng Quan Âm đặt ở trên đúng như hình ảnh trong mộng. Chùa được đặt tên là Diên Hựu (dài lâu). Ngôi chùa được trùng tu nhiều lần đến đời Thánh Tông mới hoàn chỉnh. Trong các kiến trúc thời Lý, chùa Một Cột xứng danh là biểu tượng văn hóa dân tộc. Bởi vì qua lối kiến trúc độc đáo nó mang nhiều ý nghĩa tượng trưng nói lên sự tổng hòa có sáng tạo các nền văn minh ngoại nhập gắn với văn minh bản địa. Kiến trúc sư Nguyễn Bá Chi coi đây là viên ngọc nghệ thuật Việt Nam. Có thể nóí được rằng do hít thở không khí của thời đại , do sự thông thoáng của môi trường văn hóa cộng với tư tưởng thiền của quốc sư Vạn Hạnh ...đã ăn sâu vào tâm não của các nhà lãnh đạo thời đó . Tất cả đã trở nên một thứ vô thức tập thể (l'inconscience collective); rồi từ vô thức tập thể đó hiển lộ trong một giấc mơ của nhà lãnh đạo (người làm sao chiêm bao làm vậy).
Đến đời Lý Thánh Tông, thành tựu về mặt tư tưởng xã hội đã trở nên thập thành kỳ vĩ hơn bao giờ hết. Sử chép "Mai thị hoàng hậu mộng thấy mặt trăng vào bụng nhân đó có mang sinh ra thái tử ở cung Long Đức đặt tên là Nhật Tôn. Lớn lên thái tử thông kinh truyện, sành âm luật nhất là sở trường về võ lược" ( theo Việt Nam sử lược của Trần Trọng Kim ). Nhờ sống một thời gian dài ở cung Long Đức nên thái tử Nhật Tôn vừa tiếp thu tư tưởng của vua cha vừa thâm nhập thực tế , am hiểu được dân tình. Sau khi lên ngôi, Thánh Tông cụ thể hóa tư tưởng lãnh đạo của mình bằng những chính sách như: thân dân, ái dân, huệ dân .
Về chính sách thân dân, ái dân : nhà vua đặt ra lệ cày tịch điền, đi xem gặt vào vụ mùa. Đặc biệt nhà vua có lòng bi mẫn, thương xót các tù phạm bị giam trong ngục lạnh nên sai đem chăn chiếu ban cho tù nhân, xuống lệnh đốt bỏ hình cụ. Vua thương xót người dân vì thiếu hiểu biết và vô minh lầm lỡ nên phải phạm luật. Do vậy mà ngài ra lệnh khoan giảm hình phạt. Nhờ biết yêu dân như cha mẹ yêu con nên vua rất được lòng dân; và cũng nhờ đó dân được an sinh, đất nước được yên bình, quốc gia thịnh trị. Dân chi phụ mẫu là quan niệm của Khổng Nho. Thánh Tông mặc dù là tín đồ của Phật nhưng vẫn dung nạp được tư tưởng của Nho gia .
Về chính sách huệ dân: nhà vua muốn người dân hiểu biết lý lẽ tam cương ngũ thường, đạo lý nhân nghĩa nên xiển dương Nho học. Hành động cụ thể là tu sửa văn miếu, tô tượng Khổng Tử, vẽ hình thất thập nhị vị hiền , bốn mùa đều có cúng lễ. Vua còn đưa thái tử đến cửa Khổng sân Trình để học cách Tu, Tề , Trị , Bình và dĩ dân vi bản (lấy dân làm gốc ).
Vua Lý Thánh Tông là người sáng lập ra thiền phái Thảo Đường. Dù vậy ngài vẫn tôn trọng tín ngưỡng dân gian thờ thần Siva và thần Deva qua việc xây chùa Nhị Thiên Vương. Ngoài ra dưới thời Lý Thánh Tông tín ngưỡng sùng bái của dân tộc (ảnh hưởng tư tưởng Lão giáo) cũng được thịnh hành . Phải nói rằng triều đại nhà Lý đã cho hoạt hiện nguyên lý tam giáo đồng nguyên một cách rộng rãi, phổ biến trong mọi tầng lớp nhân dân. Nhờ đó mà thiết lập được một mô thức xã hội rộng mỡ, có sự đoàn kết nội tại. Lý Thánh Tông là một nhà lãnh đạo kiệt xuất. Ngài vừa thông kinh truyện, vừa sành âm luật vừa sở trường võ lược lại nhân từ , đôn hậu, khoan hòa . Nhờ thông kinh truyện nên chuộng Nho thờ Thánh; nhờ sành âm luật nên phiên soạn nhạc khúc Chiêm Thành (chính nhà vua cầm khiên múa hát trong bửa tiệc khao quân giữa lòng đất Chiêm ) . Nhờ giỏi võ lược mà lập nên nhiều chiến công hiển hách. Binh pháp nhà Lý của ta bấy giờ có phần trội hơn binh pháp Tôn Tử của Tàu khiến cho nhà Tống rất nể phục, học hỏi và bắt chước. Ngoài ra Lý Thánh Tông còn là một kiến trúc sư. Tất cả các kiến trúc đời Lý, chùa tháp và các cung điện nguy nga tráng lệ đều theo đồ họa của nhà vua. Nhưng điều đáng nói hơn cả là cái tâm của nhà lãnh đạo biết yêu dân, yêu nước. Lý Thánh Tông xứng danh là một HIỀN TRIẾT LÃNH ĐẠO theo quan niệm của triết gia Platon. Đức tính của nhà hiền triết là mẫu mực cho sự điều hòa và quân bình (không bất cập mà cũng không thái quá) . Lý Thánh Tông có sự khôn ngoan ( sagesse ) của nhà hiền triết, có lòng can trường (courage) của một chiến sĩ ,có sự hòa hợp tiết độ (température) của một đạo gia và có lòng nhân đức, công chính (justice) của một nhà chính trị hiền đức.
Năm 1072 Thánh Tông mất, Nhân tông lên ngôi lúc mới bảy tuổi. Nhân Tông là con của bà thái phi Ỷ Lan . Quan phụ chánh bấy giờ là Lý Đạo Thành. Theo Việt Nam sử lược của Trần Trọng Kim thì "Lý đạo Thành là người có tính đoan chính , hết lòng lo việc nước. Thường những lúc sớ tấu thường hay nói đến việc lợi ,việc hại của dân. Những quan thuộc cấp thì chọn những người hiền lương mà cất nhắc để làm việc" . Bên cạnh Lý Đạo Thành còn có những tướng tài như Lý Thường Kiệt, Tôn Đản chăm lo việc quân binh. Nhờ vậy mà dưới thời Lý nhân Tông có những thành tựu rất lớn về nội trị cũng như về đối ngoại :
* Về nội trị :
-Đắp đê Cơ Xá để giữ cho kinh thành không bị ngập lụt.
-Mở khoa thi tam trường để chọn người có tài ra giúp nước. ( kỳ thi đầu tiên chọn được mười người , thủ khoa là Lê văn Thịnh ( *) , làm tới chức thái sư . Năm 1076, Nhân Tông mở trường Quốc Tử Giám, mở khoa thi chọn người vào hàn lâm viện
* Về đối ngoại : có thể nói thời Lý Nhân Tông là thời vàng son trong lịch sử đối ngoại của của nước ta .. Từ thời Ngô, Đinh và tiền Lê đất nước ta đã là quốc gia có chủ quyền. Tàu tuy không không sang cai trị nước ta song ý đồ thôn tính nước ta thì vẫn không từ bỏ. Hể có cơ hội là chúng thực hiện ngay ý đồ đó. Bấy giờ vua Tống nghe lời Vương an Thạch cải cách chính trị trong nước gây ra nhiều điều bất lợi cho dân Tàu, khiến dân Tàu ta thán ... Vua Tống lại nghe lời Vương An Thạch đem quân sang " lấy đất Giao Châu ". Vua tôi nhà Lý bàn kế "chặn đánh giặc từ xa". Vua bèn cử hai tướng tài là Lý Thường Kiệt và Tôn Đản đem mười vạn binh sang đánh Tống lấy cớ phạt Tống -về tội đặt ra các luật lệ làm khổ dân lành - để cứu dân Trung Quốc .
Năm 1075 Lý Thường Kiệt lấy được đất Khâm Châu và Liêm Châu ( Quảng Đông ) ; còn Tôn Đản lấy được Ung Châu ( Quảng Tây ).
Lý Nhân Tông không những phạt Tống mà còn bình Chiêm. Bản đồ nước Việt thu thêm ba châu của Chế Cũ cắt nhường .
Nhờ thừa hưởng ý thức hệ dân tộc của các triều đại trước, Lý Nhân Tông đã thu nạp được nhiều tôi hiền tướng giỏi, thu phục được lòng dân. Hể còn đựợc lòng dân thì còn đất ; còn đất tức là còn giang sơn còn của cải. Thời Lý Nhân Tông không những giữ yên nội trị mà còn "bắc đánh Tống, nam bình Chiêm"; không những giữ vững chủ quyền quốc gia mà còn mở mang bờ cõi về phương nam. Về sau nầy, nhà hậu Lê xóa bỏ nguyên lý tam giáo đồng nguyên, độc tôn Nho giáo, bài báng Phật giáo, coi thường Lão giáo lại tham quyền cố vị nên đã làm cho nước mất về tay nhà Thanh. Trong bài cáo bình Ngô , Nguyễn Trãi lấy làm tự hào về hùng khí của nước Việt xưa : Như nước Đại Việt ta từ trước ,vốn xưng nền văn hiến đã lâu , Núi sông bờ cõi đã chia , phong tục bắc nam cũng khác ... " Nền văn hiến của nước Đại Việt xưa là truyền thống văn hoá , là cái hồn của đất nước , là căn nguyên nguồn cội của ý thức hệ dân tộc .
Suy cho cùng , một quốc gia hùng mạnh , một dân tộc quật cường , một đất nước thịnh vượng là nhờ có văn hóa . Bởi văn hóa là cái hồn của một nước . Văn hóa là căn nguyên nguồn cội của ý thức hệ dân tộc . Văn hóa đời Lý là văn hóa Phật giáo mới hội nhập, được kết nối với tín ngưỡng quốc gia và tâm lý dân tộc đã kết tinh thành thiền hành động . Thiền hành động là ý thức Tri hành hợp nhất , vạn pháp nhất lý . Tư tưởng nầy không hoàn toàn vay mượn mà cũng không ngẫu nhiên tự phát . Nó là một tổng hợp có sáng tạo của nhiều nguồn văn hóa khác nhau . Nhờ cái hồn , cái hạnh đó mà người Việt không những không bị đồng hóa bởi người Hán mà còn đồng hóa được những người Trung Quốc sinh sống trên đất nước ta , làm cho họ trở thành người Việt . Vì lẽ đó , có thể mất đất , mất nước nhưng không thể mất văn hóa . Minh Trị Thiên Hoàng của Nhật Bản tuyên bố chọn văn minh Tây song giữ văn hóa Nhật . Nhờ vậy mà nước Nhật đã luôn được vực dậy sau bao lần bị gục ngã . Trong suốt mấy ngàn năm qua , đất nước ta có lúc mạnh , lúc yếu , lúc mất chủ quyền ..song vẫn có nhiều thời kỳ tự chủ . Đó là nhờ hồn nước vẫn còn . Có một câu hát bi thiết : " Một ngàn năm nô lệ giặc Tàu , một trăm năm đô hộ giặc tây ... " Đó là cách nói đại khái của ngôn ngữ nghệ thuật chứ không phải cách nói nghiêm xác của sử học . Trong thời đại ngày nay cần thiết phải ôn lại lịch sử để soi sáng cho hiện tại . Ôn lại lịch sử không có nghĩa đơn thuần là dựng lại quá khứ mà làm cho quá khứ sống lại trong kinh nghiệm mới mẽ của hiện tại . Nói theo cách nói của người xưa : " ý mới rút từ kinh nghiệm cũ , mai tàn lưu lại chút hương xưa " ( Nhậm vận tự sinh kim nhật ý , Hàn hoa chi tác khứ mai hương )
--------------------------------------------------------------------------------------
( * ) Lê văn Thịnh đã cải tổ từ chế độ nhẫn trị sang chế độ pháp trị ; về sau làm phản nên bị đi đày ở Thao Giang ( huyện Tam Nông , Phú Thọ )
Thứ Bảy, 25 tháng 2, 2012
Sống là hy vọng
Hy vọng là chất liệu dinh dưỡng cuộc sống trong những tình cảnh bi đát , đầy thảm kịch . Nhờ vô thường mà ta có quyền hy vọng đổi đời hay thoát kiếp .Những người không hiểu hết ý nghĩa của vô thường đâm ra thù ghét , oán giận vô thường : nào là khắc khoải vô thường , nào là vô thường là sự hủy diệt , là triệt tiêu đời sống . Có người còn gọi vô thường là con quỷ trên mặt đất . Thật ra phải cảm ơn vô thường hơn là oán trách . Sống hay chết đều mầu nhiệm như nhau . Có sống phải có chết . Và có chết mới có hy vọng tái sinh ( tuyệt hậu tái tô). Vô thường rất quan trọng . Điều quan trọng nhất là không có gì đáng phải quan ngại , quan tâm , quan phòng , quan yếu ...Điều quan trọng nhất là vô thường . Chính nhờ vô thường mà hết đêm lại ngày , hết mưa lại nắng ...Nhờ vô thường mà hạt mầm phải tự diệt để nẩy chồi rồi ra lá ra cây đâm hoa kết trái cho đời . Nhờ vô thường mà bào thai trong bụng mẹ được sinh ra , lớn lên...Một nghịch lý ở đời là khi còn nhỏ thì trông cho mau lớn nhưng đến khi lớn rồi thì lại sợ già , già sợ chết .Ai cũng sợ già mà vẫn muốn sống lâu ...
Nhờ có vô thường mà ta có quyền hy vọng , có quyền trông đợi một sự đổi thay . Thở than , tuyệt vọng , chán chường là vì không sống với vô thường . Trong văn học nghệ thuật luôn có tính lạc quan . Lạc quan là một trong các thuộc tính trong văn học ngoài tính hiện thực , tính nhân văn .
Lý Bạch là một tiên thơ , đa tài đa năng nhưng vua Đường không dùng ông đúng chỗ .Trong bài thơ Tương tiến tửu , Lý bạch có hai câu tuyệt bút :
Thiên sinh ngã tài tất hữu dụng
Thiên kim tán tận hoàn phục lai
( Trời sinh ta vốn có tài
Tất nhiên sẽ được một mai đem dùng
Ngàn vàng dẫu mất sạch không
Mai kia mốt nọ sẽ vòng về ta )
Đó là niềm hy vọng chính đáng và phù hợp với luật vô thường . Không có gì còn là còn mãi ; không có gì mất là mất luôn . Nguyễn công Trứ ngày xưa bốn mươi tuổi mới hiển đạt . Trong cảnh hàn vi bẩn chật ông vẫn nuôi một niềm hy vọng :
Còn trời còn đất còn non nước
Có lẽ ta đâu mãi thế nầy
Đó là niềm hy vọng của những người trí thức tài hoa
Và những người bình dân chơn chất thì cũng không thua kém niềm hy vọng :
Tháng giêng
Tháng hai
Tháng ba
Tháng bốn
Tháng khốn
Tháng nạn
Đi vay đi dạm
Được một quan tiền
Ra chợ Kẻ Diên
Mua con gà mái về nuôi
Nó đẻ ra mười trứng
Một trứng : ung
Hai trứng : ung
Ba trứng : ung
Bốn trứng : ung
Năm trứng : ung
Sáu trứng : ung
Bảy trứng : ung
Còn ba trứng
Nở ra ba con
Con : diều tha
Con : quạ bắt
Con : cắt xơi
Chớ than phận khó ai ơi
Còn da lông mọc còn chồi xanh cây
Bài ca dao Bình Trị Thiên vô cùng độc đáo đã thể hiện được tính kiên cường và hy vọng trong một hoàn cảnh vô cùng bi đát tưởng chừng như bế tắc . Người dân Bình Trị Thiên đa phần sống ở vùng nước măn đồng chua , mỗi năm chỉ làm được một vụ lúa ; lại thêm bão lụt mất mùa thường xuyên nên cái nghèo cứ đeo đẳng họ quanh năm .. Nhưng họ không an phận chịu đựng , thúc thủ trước hoàn cảnh . Chạy đôn chạy đáo vay được một quan tiền mua con gà mái về nuôi để gây giống tạo đàn . Nhưng may đó rồi rủi đó . Con gà đẻ được mười trứng thì đã hết bảy trứng ung !. Ba trứng nở ra ba con . Tưởng đã ổn rồi ai ngờ con thì diều tha con thì quạ bắt con thì chim cắt xơi !Đàn gà trông chờ đã đi đời nhà ma !
Nhưng thật bất ngờ xuất hiện một hy vọng đầy bản lĩnh :
Chớ than phân khó ai ơi
Còn da lông mọc còn chồi xanh cây
Từ thơ ca bác học đến văn học dân gian cho đến hội họa , âm nhạc ...đều có tính lạc quan , tính hiện thực , tính nhân văn .Sau cơn mưa trời lại tạnh ( vũ thiên chi hậu tất tĩnh thiên )là câu để động viên con người đừng tuyệt vọng dù ở bất cứ cảnh ngộ nào
Sống là phải hy vọng ( Vivre est espérer ). Và hy vọng là sống ( espoir est vivant). Không có hoàn cảnh bế tắc nào không có lối thoát . Bởi tất cả đều biến dịch . Vật cùng tất biến , biến cùng tất thông .
Chủ Nhật, 19 tháng 2, 2012
Kẻ sĩ ngày xưa và người trí thức ngày nay
Hoạt động của giới trí thức cũng như mọi hoạt động khác trong đời sống xã hội, kinh tế, chính trị, học thuật...đều là hình thái của văn hóa. Văn hóa lại là phần hồn của một nước. Văn hóa cũng là văn minh, cũng là giáo dục. Đối với văn hóa, giáo dục có nhiệm vụ kép: "Giáo dục vừa xây dựng văn hóa cho ngày mai thụ hưởng, vừa vun bồi kế thừa truyền thống văn hóa của ngày hôm qua." (1) Nói gọn lại là nhiệm vụ xây dựng cái mới và vun bồi, kế thừa cái cũ. Kẻ sĩ xưa và trí thức nay theo nghĩa hẹp là tên gọi khác chỉ người có chữ nghĩa, học cao hiểu rộng và có lương tâm, lương thức. Kẻ sĩ và trí thức khác nhau về cái học (nội dung đào tạo, phương pháp rèn luyện, chỗ đứng trong xã hội) nhưng về vai tuồng, sứ mệnh đối với xã hội, với nhân tâm, thế đạo thì không khác. Kẻ sĩ hay trí thức mãi mãi là hình thái văn hóa. Văn hóa là phần hồn của đất nước. Cái học ngày xưa có gì khác với cái học ngày nay ? Và kẻ sĩ ngày xưa nắm giữ vai tuồng gì đối với quốc gia, xã tắc ?
Trước hết hãy luận bàn về cái học ngày xưa của kẻ sĩ. Chữ Sĩ trong hai tiếng Kẻ Sĩ ngày xưa chỉ người học trò (Sĩ tử) còn chữ Kẻ là cách xưng hô khiêm hạ, nhún nhường. Học đường ngày xưa là "cửa Khổng sân Trình". Mạng lưới giáo dục ngày xưa không quy mô như ngày nay. Học vấn, kinh sách mà người học nghiên cứu là Đạo Nho, còn gọi là Nho học. Nho học không đơn thuần là hệ thống tri thức mà còn là học thuyết về đạo đức. Người thông nho gọi là Nho sĩ. Nho học là môn học đạo đức và chính trị (hiểu theo nguyên nghĩa) - Cái chính trị diễn dịch từ đạo đức - Khác với ngày nay đạo đức diễn dịch từ chính trị. "Học cho biết cương thường đạo lý" (Đạo đức), học cho biết cách vật trí tri (Chính trị- Khoa học). Ngày xưa không tách rời đạo đức với chuyên môn. Chuyên môn gắn với đạo đức, nghề nghiệp (Đạo nghệ). Dạy đạo đức chính trị là dạy cách làm người và cách quản lý xã hội, lãnh đạo đất nước. Từ thứ dân cho đến vương tử, muốn làm quan, làm vua đều phải qua cửa Khổng sân Trình. Học hành, đỗ đạt, làm quan, về nhàn là chương trình hành động của kẻ sĩ ngày xưa. Sĩ đứng đầu trong tứ dân (Sĩ, Nông, Công, Thương). Sĩ đứng ở bậc thang giá trị cao nhất trong xã hội. Kẻ sĩ không nhất thiết xuất thân từ quý tộc mà có thể xuất thân từ giai cấp cùng đinh. Bằng con đường khoa cử, ai ai cũng có cơ hội tham gia quản lý xã hội, lãnh đạo đất nước. Nho học chủ trương "Cử hiền tài". Ai có thực tài, thực học, là người hiền đức thì được tiến cử. Kẻ sĩ được đắc dụng, trọng vọng, tôn vinh trong chế độ văn trị, đức trị. Còn đối với thể chế pháp quyền độc tôn kẻ sĩ lại là thành phần nguy hiểm, dị ứng đối với bạo quyền, độc đoán. Xét về lịch sử, nhà Chu bên Tàu, là triều đại văn trị đầu tiên mở nhà học hoàn bị, đào tạo một số người nghiên cứu kinh sử để khi ra làm quan đem cái học ra giúp nước. Nhà Chu suy vong, nhà Tần dấy nghiệp, Tần Thủy Hoàng theo chế độ pháp trị, độc tài bạo ngược, căm ghét học trò và sợ hãi kinh sách nên có chủ trương đốt sách chôn học trò (phần Thư khanh nho). Đến đời nhà Hán, Nho học được phục hưng, phục hoạt đã trở thành quốc học. Địa vị kẻ sĩ từ đây có cơ hội đem sở học của mình ra giúp nước. Bằng con đường khoa cử, ai ai cũng có cơ hội tham gia quản lý xã hội. Theo quy luật xã hội , trong một chế độ không tạo điều kiện cho kẻ hiền tài tham chính thì bọn xôi thịt có nhiều cơ hội ĐẦU CƠ CHÍNH TRỊ . Khoa cử là sáng kiến của nhà Hán, đã đưa địa vị kẻ sĩ lên đứng đầu trong tứ dân.
"Từ Chu Hán vốn sĩ này là quý"
(Nguyễn Công Trứ)
Ở nước ta, nhà Lý kế thừa nhà Đinh, nhà Tiền Lê giữ vững thời đại tự chủ đối với giặc phương Bắc. Thời Lý là thời đại vàng son trong lịch sử nước ta. Được như vậy là nhờ thời Lý mở khoa thi Tam giáo (Nho, Phật, Lão) để tạo nhiều cơ hội cho nhiều ý hệ tham gia chính trường. Mặc dù Phật giáo vẫn là quốc giáo song Nho học vẫn được đề cao. Các vua đời Lý đã đưa con đến cửa Khổng sân Trình để học làm người trước khi làm vua. Nhà Trần kế thừa nhà Lý vẫn tiếp tục mở các khoa thi Tam giáo. Nhờ vậy mà nhà Trần đã ba lần đánh thắng giặc Nguyên Mông. Đến đời nhà Lê, độc tôn Nho giáo, loại trừ nhiệm vụ giáo dục của tôn giáo. Do vậy mà nhà Lê bị cô lập dẫn đến hậu quả mất nước về tay giặc Minh. Ở những triều đại rộng mở, phóng khoáng, dung nạp được nhiều tư tưởng trái ngược, giữa thế quyền và kẻ sĩ ăn ý cùng nhau, cùng nhau hợp tác. Vua thì có quyền, kẻ sĩ thì có học. Cả hai trợ lực nhau trị an xã hội, giữ vững chế độ. Kẻ sĩ ngày xưa có hai con đường hành động : Xuất và Xử. Xuất là ra làm quan, Xử là lui về ở ẩn. Nếu gặp minh chủ thì ra hợp tác. Nếu gặp hôn quân thì treo ấn từ quan, lui về ẩn dật. Đó là khí tiết kẻ sĩ. Dù Xuất hay Xử bao giờ cũng chính tâm thành ý, một mực giữ đạo cương thường. Cổ thời, có những mỹ từ dùng để tôn vinh, ngưỡng phục, đề cao kẻ sĩ như : Sĩ hạnh, Sĩ khí, Sĩ tiết, Danh sĩ, Học sĩ hàn lâm, Chí sĩ...Tuy vậy, trong giới Nho học vẫn còn không ít bọn hủ nho, ngụy nho,... do đọc không hết sách, hiểu không hết lời, tri hành không hợp nhất (cũng như ngày nay bên cạnh chân trí thức vẫn không ít ngụy trí thức, ác trí thức)
NGƯỜI TRÍ THỨC NGÀY NAY CÓ GÌ KHÁC SO VỚI KẺ SĨ NGÀY XƯA ? Dùng quan niệm người trí thức thay cho quan niệm kẻ sĩ không được tương thích cho lắm. Nhưng không có từ nào thích hợp hơn. Quan niệm về người trí thức ngày nay thật khó mà giới thuyết rạch ròi, định vị phân minh. Tuy vậy giữa kẻ sĩ và trí thức vẫn có một điểm đồng- là người có học (có sở tri, có sở kiến). Chỗ khác biệt rõ nét nhất là cái học ngày xưa và cái học ngày nay khác nhau về nội dung, về phương pháp, về mục tiêu đào tạo. Ngoài ra địa vị và vai trò của người trí thức ngày nay không được đề cao, trọng vọng như xưa. Tuy nhiên như đã nói ở trên, kẻ sĩ hay trí thức đều là sản phẩm của một nền giáo dục mà giáo dục cũng là văn hóa. Đối với văn hóa, giáo dục có hai nhiệm vụ chính: Vừa xây dựng, định hướng cho ngày mai thụ hưởng, vừa vun bồi, kế thừa truyền thống văn hóa của ngày hôm qua. Trí thức của ngày hôm nay không thể đoạn tuyệt, quay lưng lại truyền thống văn hóa của ngày hôm qua. Những sở tri, sở học, sở kiến, sở đạt của trí thức ngày hôm nay, phát nguyên từ nguồn mạch của văn hóa truyền thống. Phủ nhận văn hóa truyền thống là tự bóp chết cái hồn của dân tộc, là bất tiếu (2). Jasper định nghĩa văn hóa là cái gì còn lại sau khi ta quên hết. Cái còn lại đó là cái hồn, cái tinh hoa, tinh túy của cả dân tộc. Không có gì hoàn toán mới mà không ẩn chứa cái cũ. Cụ Nguyễn Công Trứ nói "Chỗ mà ngày nay chúng ta ngồi thì người xưa đã từng ngồi rồi" (Ngã kim nhật tại tọa chi địa. Cổ chi nhân tằng tiên ngã tọa chi). Một nền giáo dục không chú trọng đến cổ văn, cổ sử thì sớm muộn gì cũng đào tạo một lớp trí thức lai căn, mất gốc (chương trình văn học cổ ngày nay chỉ giúp cho Thầy và Trò dắt nhau vào một gian hàng đồ cổ, chỉ có thể liếc mắt nhìn qua rồi đi ra chứ không mang gì được về nhà). Dưới thời Pháp thuộc, Tây học thay thế cho Nho học, Trần Tế Xương đã than thở :
"Cái học nhà Nho đã hỏng rồi !
Mười người đi học chín người thôi "
Đất nước bị đô hộ thì tất nhiên văn hóa bị nô dịch. Cái học nhà Nho đã hỏng vì chẳng mấy ai còn đi học Nho song cái hồn của Nho sĩ vẫn còn đó. Các cụ Phan Chu Trinh, Phan Bội Châu, Huỳnh Thúc Kháng không chỉ là những nho sĩ kiệt xuất mà còn là những chí sĩ yêu nước thương nòi. Bài thơ "Bài ca chúc Tết thanh niên" của cụ Phan Bội Châu là hồi chuông cảnh tỉnh, đánh thức biết bao thanh niên mê chơi, mê ngủ trước cảnh quốc phá gia vong. Khi tự mình nhổ ra khỏi gốc rễ truyền thống thì chẳng khác nào những cô hồn sống không nơi nương tựa.TRÍ THỨC NGÀY NAY LÀ HẬU DUỆ CỦA KẺ SĨ NGÀY XƯA . Đã là hậu duệ ít nhiều cũng ảnh hưởng gen di truyền của tổ tiên ngày trước.
Địa vị xã hội của trí thức ngày nay không còn được đề cao trọng vọng như ngày xưa. Xã hội ngày nay bị phân hóa ra làm nhiều giai cấp, tầng lớp và người ta chỉ chú trọng đến kinh tế hơn là trí thức, tâm linh. Ngày nay, các đại gia, các nhà đầu tư làm chủ xã hội. Những người trí thức có văn bằng cao đi làm thuê cho các doanh nghiệp. Các nhà đầu tư, chủ doanh nghiệp cấu kết với quyền lực chính trị để có đặc quyền, đặc lợi. Ngoài ra do nhu cầu giải trí càng ngày càng cao nên giới thể thao, giới tài tử điện ảnh, giới ca sĩ được coi trọng hơn cả trí thức (nhiều ca sĩ nổi tiếng mang bệnh "ngôi sao", được phỏng vấn trên truyền hình tỏ ra hãnh tiến, hợm hĩnh kênh kiệu một cách lố bịch). Ngày nay văn hóa đọc cũng bị lấn át bởi văn hóa nghe nhìn.
Qua nhiều giai đoạn lịch sử, số phận của kẻ sĩ cũng như trí thức cũng lắm thăng trầm. Có thời kỳ trí thức là thành phần nguy hiểm cần phải "Đào tận gốc, trốc tận rễ". Thậm chí có thời trí thức bị coi như "cục phân". Nhưng dù ở hoàn cảnh nào thì người trí thức vẫn giữ được tiết tháo của mình. Kẻ sĩ ngày xưa "Uy vũ bất năng khuất. Phú quý bất năng dâm. Bần tiện bất năng di." Tuy vậy ngày nay vẫn có loại trí thức "trùm chăn", im tiếng, thờ ơ, bàng quan trước những bất công xã hội, cường quyền bạo ngược.
Trí thức ngày nay cũng khác kẻ sĩ ngày xưa về nội dung giáo dục đào tạo. Ngày nay khoa học phát triển đòi hỏi có sự chuyên biệt hóa các ngành học. Môn học đạo đức tách ra ngoài các khoa học chuyên môn. Đào tạo chuyên môn và giáo dục đạo đức là hai ngành học khác nhau. Ngày xưa, kẻ sĩ vừa học cương thường đạo lý (đạo đức) vừa học "cách vật trí tri" (khoa học), vừa học văn vừa học võ. Thành ngữ "Nho khả bách vi" nói lên tính đa năng, đa dụng của kẻ sĩ. Cụ Nguyễn Công Trứ ngày xưa, khi thì xử án, lúc đi dinh điền, lúc viết sử, lúc đánh giặc, lúc làm thơ. Ngày nay do hiểu biết của xã hội vô cùng rộng lớn nên học chuyên ngành là điều tất yếu. Nói như vậy không phải chỉ có những giáo sư, văn sĩ, học giả mới là trí thức. Bác sĩ, kỹ sư, luật sư, nhà toán học vẫn là trí thức. Quý hồ là những người này có văn hóa, có tinh thần khoa học, có lương tâm nghề nghiệp. Có tri thức có học vấn chưa chắc đã là có văn hoá . Đành rằng muốn có văn hóa phải thông qua học vấn. Tri thức khoa học là điều kiện ắt có chứ chưa đủ có để trở thành người trí thức. Có người cho rằng người lao động trí thức (intellectual worker) không phải là trí thức. Nói vậy e không đúng. Người lao động trí thức vẫn là người trí thức nếu họ có lương tâm khoa học. Einstein nói "Khoa học mà không có lương tâm là sự tàn lụi của tâm hồn". Cũng có người cho rằng người trí thức là người lao động trí óc. Điều này e cũng không đúng. Bởi vì lao động nào mà chẳng cần đến trí não ?
Hơn nữa một người lao động chân tay có vận dụng trí óc một cách triệt để, chịu khó rèn luyện, học tập, mày mò phát minh ra những máy móc để cải thiện kỹ thuật lao động chẳng phải là trí thức ư ?!
Trái lại một bác sĩ chuyên móc tiền trong túi bệnh nhân; một kỹ sư không chế nổi một cái máy thông dụng, một giáo sư toán mà lý luận tiền hậu bất nhất, nhà văn nhà báo bẻ cong ngòi bút ...họ cũng được xem là trí thức ư ?!
Người lao động trí óc mang nhiều nọa tính (3) : không động não, không tỉnh thức, thiếu trách nhiệm đối với cộng đồng, không biết đau niềm đau của tha nhân, không ưu thời mãn thế cũng không thể gọi là trí thức!
Thông thường những người học cao, có chuyên môn cao, hầu hết đều được mệnh danh là trí thức. Nhưng thiết nghĩ điều này cần phải được xét lại. Học cao, chuyên môn cao phải có thực học, thực lực, thực tài và thực tâm mới xứng đáng là trí thức. Bây giờ vàng thau lẫn lộn, thực-giả bất minh, bằng giả tràn lan, bằng thật mà học giả cũng không ít. Cho dù bằng thật, học thật mà không băn khoăn thao thức về những tệ nạn trong xã hội, những tệ đoan trong đời sống văn hóa, những bất bình trong nhân dân... thì cũng chưa thể được gọi là trí thức. Đó là loại ngụy trí thức, tuy có thực tài, thực học nhưng chỉ dùng tài trí của mình, bằng cấp, học vị của mình để phủ đầu, áp đảo những trí thức khác kiểu "Vú lớn lấp miệng em".Học phiệt cùng một giuộc với quân phiệt , tài phiệt và cùng nguy hiểm như nhau
CHÂN TRÍ THỨC BAO GIỜ CŨNG VỪA TỈNH THỨC VỪA ĐÁNH THỨC XÃ HỘI , ĐỊNH HƯỚNG XÃ HỘI , DẪN DẮT QUẦN CHÚNG HƯỚNG VỀ CHÂN- THIỆN - MỸ . Thời nay, có nhiều người bằng nào cũng lấy, hội nào cũng vào, ghế nào cũng ngồi, chức danh nào cũng đạt, song không hề có một phát minh, phát kiến nào mới mẽ cho nhân quần xã hội nhích thêm một bước nào.
Kẻ sĩ ngày xưa là người quân tử có vai trò định quốc an dân. Họ luôn quan tâm đến nhân tâm thế đạo, sự hưng vong của đất nước. Họ tự nhận là cán bộ của Nho giáo. Dù xuất hay xử, ra làm quan hay lui về ẩn dật vẫn một niềm ưu ái đối với dân, với nước. Trí thức ngày nay cho dù có học vấn, chuyên môn cao nhưng không quan tâm đến cộng đồng, xã hội, không gây được ảnh hưởng gì trong đời sống văn hóa, học thuật, không lắng nghe được tiếng kêu than nơi thôn cùng xóm vắng... thì cũng chỉ là những "ông phổng đá" mà thôi . Trái lại, có những vị mới chỉ đậu tú tài như cụ Nguyễn Hiến Lê mà đã miệt mài tự học, tự rèn luyện để trở thành một học giả có uy tín và có tầm ảnh hưởng to lớn trong nhiều thế hệ. Riêng tủ sách học làm người của cụ đã giúp cho không ít người hoàn thiện được nhân cách làm người đích thực là người. Cụ xứng đáng với lời khen tặng :
"Phú quý mạc cầu, phấn phát băng tâm cư loạn. Thư hoa chân ái, sổ thiên văn tự lưu phương." (Phú quý chẳng cầu, giữ tấm lòng son thời loạn. Sách hoa riêng thích, để đời văn tự ngàn chương)
Công trình học thuật của cụ Nguyễn Hiến Lê có ảnh hưởng lâu dài và to lớn cho nhiều thế hệ mai sau.Cái học ngày xưa khác cái học ngày nay, không những về nội dung mà còn về phương pháp học. Sách Trung Dung dành riêng một phần quan trọng bàn về phương pháp học tập của Nho sĩ ngày xưa. Phương pháp này đại loại tóm gọn trong mấy từ sau :
bác học (người đi học phải học cho giỏi)
thẩm vấn (hỏi thì hỏi cho kỹ);
thận tư (suy nghĩ thì suy nghĩ cho cẩn thận);
minh biện (biện luận cho rõ ràng);
đốc hành (cố tâm thực hành điều mình biết).
Học thì phải học cho thật giỏi, nghĩ thì phải nghĩ cho ra lẽ, hỏi thì phải hỏi cho biết mới thôi, làm thì phải làm cho hết sức mình. Ngoài ra phải khiêm tốn, thật thà, không giấu dốt, không nói những điều mình không biết rõ (biết thì nói là biết, không biết thì nói là không biết, ấy là biết vậy - Khổng Tử). Phương pháp rèn luyện của người trí thức là tự mình thấy, tự mình nghĩ ra điều tự mình thấy để hành động khi đã thực biết.
Cũng có những phương pháp giáo dục áp đặt, nhồi sọ bắt buộc người học phải nhìn một hướng, nghĩ một chiều, nói một kiểu, làm một cách, thiên về một phía.
Chỗ dị biệt rõ nhất của kẻ sĩ ngày xưa và trí thức ngày nay là nội dung và phương pháp học tập, rèn luyện. Tuy nhiên vẫn có một điểm tương đồng là vai trò, sứ mạng của kẻ sĩ ngày xưa không khác gì với vai trò và sứ mạng của trí thức ngày nay. Vì như trên đã nói, hoạt động của giới trí thức ngày nay cũng như những hoạt động khác của đời sống dân tộc đều là hình thái của văn hóa. Văn hóa lại là phần hồn của một nước. Văn hóa vừa là văn minh mà cũng vừa là giáo dục. "Nhiệm vụ của giáo dục vừa xây dựng văn hóa cho ngày mai thụ hưởng, vừa vun bồi, kế thừa truyền thống văn hóa của ngày hôm qua" (4)
Kẻ sĩ xưa và trí thức nay đều là sản phẩm của một nền giáo dục. Trí thức ngày nay vẫn còn giữ được địa vị tinh thần của kẻ sĩ ngày xưa. Muôn đời, trí thức vẫn là người cầm bó đuốc tinh thần của nhân loại, giữ vai trò lãnh đạo tinh thần của một dân tộc.
Trong một xã hội nặng mùi vật chất, đồng tiền là vạn năng, giá trị tinh thần thuộc về thứ yếu, đời sống tâm linh nghèo nàn, tình người đắt đỏ hiếm hoi...thì địa vị tinh thần của người trí thức cần được đề cao, coi trọng hơn bao giờ hết.
Quốc gia, dân tộc hưng thịnh hay suy vong thì cả đến người thất học cũng phải có trách nhiệm huống chi là người có học !(quốc gia hưng vong, thất phu hữu trách).
---------------
Chú thích:(1) Trích bởi Thạch Trung Giả
(2) Bất tiếu (Dégénéré) : Không giống- không giống cha mẹ- con hư- người ngu đối với người hiền.
(3) Nọa tính : Tính yếu ớt, nhu nhược, nhát nhớn, chây lỳ , trì trệ.
(4) Trích bởi Thạch Trung Giả.
Đăng ký:
Bài đăng (Atom)